UvA-alumna Kitty van der Heijden-Lek heeft op 19 februari bij de uitreiking van de David van Lennep Prijs de tweede prijs in ontvangst genomen. De prijs wordt jaarlijks uitgereikt door de Nederlandse Stichting voor Psychotechniek (NSvP) aan de schrijvers van de drie beste masterscripties op het gebied van arbeid, beroep en organisatie. Van der Heijden deed op verzoek van de Koninklijke Marechaussee onderzoek naar de mogelijkheid om sollicitanten te screenen op integriteit.

Van der Heijden is erg blij met de prijs, vooral omdat deze wordt toegekend door vakgenoten: ‘Deze prijs betreft specifiek de scripties uit het vakgebied waar ik voor gestudeerd heb en waarin ik graag wil werken: de toegepaste arbeids- en organisatiepsychologie. Erkenning van specialisten uit het vakgebied is dan natuurlijk extra bijzonder.'
Op verzoek van de Koninklijke Marechaussee onderzocht Van der Heijden onder begeleiding van UvA-psycholoog dr. Jan te Nijenhuis of het mogelijk is om sollicitanten te screenen op integriteit: een combinatie van zorgvuldigheid in sociale contacten, betrouwbaarheid en verantwoordelijkheid. Een integer persoon, schrijft Van der Heijden, is iemand die ook blijft doen wat van hem verwacht wordt als de verleiding tot niet-integer gedrag groot is, bijvoorbeeld als een collega of leidinggevende wel de regels overtreedt. ‘Integer gedrag gaat een stapje verder dan je simpelweg aan de regels houden; het gaat er vooral om welk gedrag je vertoont als de regels niet zo duidelijk zijn of als je onder hoge druk staat. Integere mensen kiezen ook in zulke situaties voor "het goede". Zeker een organisatie als de Koninklijke Marechaussee, die een voorbeeldfunctie heeft, heeft behoefte aan zulke medewerkers. Vandaar het verzoek om onderzoek te doen naar de mogelijkheid om sollicitanten te screenen op integriteit.'

Talloze vragenlijsten

De bestaande vragenlijsten bleken voor dat doel ontoereikend, ontdekte Van der Heijden, omdat onduidelijk is wat ze nu precies meten. De psycholoog legde daarom aan sollicitanten en studenten van de Marechaussee talloze vragenlijsten voor: persoonlijkheidsvragenlijsten, maten voor moreel redeneerniveau, voor zelfbeheersing, agressie, intelligentie, geneigdheid tot positieve en negatieve stemmingen, integriteit, en een cluster eigenschappen dat de ‘dark triad' wordt genoemd, het duistere drietal: narcisme, psychopathie en Machiavellisme.
Ze had verwacht dat intelligentie en het vermogen tot moreel redeneren grote voorspellers zouden zijn voor integriteit, maar dat pakte anders uit. De beste voorspellers waren de persoonlijkheidsconstructen zelfbeheersing en morele identiteit. Een verrassing was dat ook een positief humeur samenhangt met integriteit: mensen die vaak in een goede, en zelden in een slechte bui zijn, komen als het meest integer uit de test. ‘We wisten al wel dat mensen die veel in een negatieve stemming verkeren, eerder geneigd zijn tot niet-integer gedrag, maar dat vrolijkheid zou leiden tot integer gedrag, dat had ik niet voorspeld.'

Meer onderzoek nodig

De jury toonde zich onder de indruk van het uitgebreide onderzoek dat Van der Heijden deed, haar zorgvuldige data-analyse en haar heldere schrijfstijl. Een klein kritiekpuntje: Van der Heijdens onderzoek blijft verwijderd van daadwerkelijk integer en niet-integer gedrag. Het juryrapport: ‘En van het feit dat mensen zich onder invloed van anderen, anders kunnen gedragen dan ze uit zichzelf zouden doen. Niet-integer gedrag kan ontstaan onder groepsdruk. Dat is met Van der Heijdens aanpak, hoe grondig ook, waarschijnlijk niet te voorspellen - ze heeft het althans niet onderzocht.'
Van der Heijden benadrukt dat vervolgonderzoek nodig is om een daadwerkelijk, bruikbaar instrument te ontwikkelen. Daarnaast is een goede selectieprocedure alleen niet voldoende voor het "integriteitsgehalte" binnen een organisatie, meent ze. ‘Een goede selectieprocedure is één van de pijlers; in de gehele organisatie moet er aandacht zijn voor integriteit, en de manier waarop deze kan worden bevorderd. Denk bijvoorbeeld aan het stimuleren van integer gedrag voor leidinggevenden. Dat zou ervoor kan zorgen dat van nature minder integere mensen toch integer gedrag vertonen. Ook naar de ontwikkeling en het bevorderen van integer gedrag is nog meer onderzoek nodig.'

Auteur: Esther van Bochove, afdeling Communicatie FMG