Geert Wilders refereert amper aan de moord op Theo van Gogh om zijn anti-islam standpunten kracht bij te zetten. De dodelijke aanslag heeft hem vijf jaar geleden niet radicaler gemaakt en zijn denkbeelden ook niet veranderd. Dat zegt universitair docent Politicologie Sarah de Lange. ‘De moord heeft zijn ideeën over de islam als fascistische ideologie die geweld vergoelijkt eigenlijk alleen bevestigd. Voor de kiezer was de moord wel een directe aanleiding om Wilders te steunen. Zijn populariteit in de peilingen vertoonde na de moord een piek.'

De Lange onderzocht radicaal rechts populistische partijen in West-Europa. Ze ziet belangrijke ideologische overeenkomsten tussen de PVV en de Deense Volkspartij, en in mindere mate het Vlaams Belang en de Oostenrijkse FPÖ. ‘De partijen hebben allen een nativistische ideologie, waarbij ze exclusionistische en nationalistische ideeën aan elkaar koppelen. De culturele diversiteit die is ontstaan als gevolg van massamigratie zorgt volgens hen voor problemen, die opgelost kunnen worden door de assimilatie van migranten en het bevorderen van een nationale Leitkultur. Het nativisme combineren ze met populisme, waarmee ze zich afzetten tegen de politieke elite.'

Wilders bezit een duidelijk ideologisch profiel en een goed onderbouwde visie, zegt De Lange. De PVV-voorman baseert zijn standpunten onder meer op de Eurabia-theorie van de Britse historica Bat Ye'or, die waarschuwt voor de islamisering van Europa. Zijn kritiek op de islam kent vele facetten, waarbij de nadruk vaak ligt op een gebrek aan individuele vrijheid binnen het islamitische geloof, volgens De Lange een teken dat Wilders zijn liberale wortels koestert. Zijn succes is daarnaast een gevolg van zijn unieke standpunten die goed aansluiten bij de politieke voorkeuren van een deel van de kiezers. ‘Uit politicologisch onderzoek blijkt al enkele jaren dat een substantieel deel van het electoraat een voorkeur heeft voor restrictief beleid op het gebied van immigratie en veiligheid en meer ‘links' sociaal-economisch beleid. Geen enkele partij bood dat echter. Wilders is in dat vacuüm gesprongen door zich naast zijn anti-islam programma ook te richten op sociale kwesties, zoals de verhoging van de AOW-leeftijd. Hij is daarmee een van de beste politiek strategen in Nederland, dat doet hij heel kundig.'