Hoogleraar pleit voor flexibeler pensioenstelsel en betere voorlichting
'Netspar is in de eerste plaats een wetenschappelijk netwerk, dus op zich willen wij niets, wij signaleren de feiten,' zegt Casper van Ewijk, sinds kort algemeen directeur van de gezamenlijke denktank van de overheid, universiteiten, pensioenfondsen en -verzekeraars.
Netspar doet onderzoek naar het pensioenstelsel in Nederland en informeert over mogelijke gevolgen van vergrijzing en veranderingen in pensioenbeleid. Van Ewijk is daarnaast al jaren hoogleraar macro-economie aan de Amsterdam School of Economics. Van Ewijk: 'Mijn onderzoek en onderwijs gaan vooral over pensioenen. Maar ik wil het nu juist niet hebben over het recent gesloten pensioenakkoord. Dat is vooral een bezuinigingsmaatregel die alleen betrekking heeft op de fiscale voorziening van pensioenen. Werknemers mogen minder belastingvrij sparen, pensioenfondsen ontvangen minder premie en daardoor is er ook minder pensioenopbouw. Het is geen structurele aanpassing van het pensioenstelsel. Maar het is natuurlijk wel belangrijk dat mensen beseffen dat ze minder pensioen opbouwen. Voordat ze het over 40 jaar merken.'
Politiek moet de keuzes maken
Netspar denkt mee over alternatieven voor het pensioenbeleid en signaleert problemen of onderliggende oorzaken. Van Ewijk: 'De politiek moet zelf de keuzes maken. Wij dragen oplossingsrichtingen aan, geen concrete adviezen. Wij zijn wel heel goed in het analyseren op basis van een combinatie van finance en economie; we werken echt met hele goede wetenschappers, ook met veel kennis van financiële markten. Wij kunnen voor veel verschillende groepen berekeningen maken op basis van de juiste prijzen. Daarmee is Nederland eigenlijk uniek in de wereld. Allereerst met het maatschappelijke debat rondom het generatieconflict dat ineens opkwam; ouderen waren bang dat ze na jaren van betalen te weinig zouden ontvangen en de jongeren hadden juist het gevoel: wij moeten gaan betalen voor die ouderen. Deze effecten kunnen we precies uitrekenen. Toen bleek het voor beide kanten erg mee te vallen. Alle generaties leveren wat in, dat konden wij mooi laten zien.'
Stille revolutie
Van Ewijk geeft toe dat er voor Netspar op communicatiegebied nog genoeg werk is te verzetten, ondanks veel inspanningen op dit gebied in de laatste jaren. 'Weinig mensen begrijpen iets van pensioenen en de meesten hebben over hun eigen pensioen nog het traditionele beeld van: het zit wel goed. Maar er heeft zich sinds 2002 heel stilletjes een revolutie voltrokken. Van een eindloonstelsel, waarin het normaal was om als pensioen 70% van je laatstverdiende loon te ontvangen, zijn vrijwel alle fondsen overgestapt naar een middelloonsysteem. Met een opbouwpercentage van 1,875% per jaar komt het erop neer dat iemand na 40 jaar werken (40 x 1,875 =) 75% van zijn of haar middelloon krijgt. Dan moet je nog maar afwachten hoe de beleggingsresultaten zijn geweest en of die 75% ook is geïndexeerd voor inflatie. Zonder indexering houd je misschien maar 30% over. Ook zijn er grote groepen die helemaal niet 40 jaar lang ieder jaar volledig pensioen opbouwen, zoals veel vrouwen, ZZP’ers, mensen die werkloos zijn geweest.'
Dat het pensioenstelsel op de schop moet, daar zijn volgens de pensioenprofessor alle deskundigen het over eens. Van Ewijk: 'We hebben gemerkt dat ons huidige stelsel slecht kan omgaan met grote schokken. Daar moet dus iets aan gebeuren. En doordat er te weinig jongeren zijn, kunnen tegenslagen niet meer, zoals vroeger, worden doorgeschoven naar volgende generaties. En premieverhogingen, ook een manier om klappen op te vangen, zijn funest voor de economie. Dit bleek in 2002. Toen werden de premies met 5% verhoogd wat tot een regelrechte pensioencrisis heeft geleid. Nu beseffen we dat.'
Risicovol beleggen is onvermijdelijk
Van Ewijk kan niet genoeg benadrukken dat risicovol beleggen onvermijdelijk is. 'Als je een goed pensioen wilt, moet je een deel beleggen in aandelen om voldoende rendement te kunnen halen. Voor een gegarandeerd pensioen zou je 40% van je inkomen moeten inleggen in plaats van de huidige 18-20%. De opbrengst kan dus mee-, maar ook tegenvallen.' Tevreden voegt hij daaraan toe dat een pensioenaanbieder inmiddels adverteert met de slogan "Een goed pensioen is een risicovol pensioen". 'Dat roep ik al jaren. Aan dat idee moeten mensen echt gaan wennen.'
Van Ewijk noemt het zijn missie een bijdrage te leveren aan een goed pensioenstelsel in Nederland. 'Een modern stelsel, dat ook veel flexibeler is dan de huidige standaardoplossingen. De standaardconsument bestaat niet meer. Ik stel me daar een stelsel bij voor dat rekening houdt met verschillen tussen mensen, dat meer ruimte biedt voor verschillende carrières en meerdere werkgevers. En misschien tijdens een crisis een jaartje helemaal niet. Er zou veel meer naar individuele situaties moeten worden gekeken.' Van Ewijk kan vele voorbeelden noemen hoe het pensioen van de toekomst eruit zou kunnen zien, met verschillende gradaties, misschien moet slechts een klein deel verplicht pensioen. Een ding staat voor hem echter vast: 'We moeten mensen hiermee helpen. En dat zeggen economen niet snel. Maar uit alle internationale voorbeelden blijkt dat, als je het pensioen aan mensen zelf overlaat, het misgaat. Ze sparen onvoldoende en ze investeren verkeerd.'