‘Bestudeer de macro-economie met realistische gedragsmodellen’
Veel mensen kunnen zich het verband tussen ‘chaos en economie’ inmiddels een stuk beter voorstellen dan in 1999, toen Cars Hommes deze titel koos voor zijn oratie. Maar dit gaat over wetenschappelijke chaos en wat is dat precies?
Het meest tot de verbeelding sprekende voorbeeld van de in de natuurwetenschappen ontwikkelde chaostheorie speelt zich af in de atmosfeer, het bekendste chaotische systeem. Dat is het ‘vlindereffect’; het fladderen van een vlinder kan zorgen voor een kleine verstoring in de atmosfeer en leiden tot compleet ander weer, misschien zelfs tot een orkaan. “Chaotische, complexe, systemen kennen niet-lineaire processen, wat simpelweg betekent dat kleine oorzaken hele grote gevolgen kunnen hebben,” aldus Hommes, hoogleraar Economische dynamica aan de Amsterdam School of Economics.
Economie als complex systeem
Voor Hommes is de economie ook een complex systeem en dus heel goed te bestuderen met methoden uit de natuurwetenschappen. In januari won de wiskundig econoom de Distinguished Lorentz Price & Fellowship van de Koninklijke Nederlandse Akademie voor Wetenschappen voor baanbrekend onderzoek dat bruggen slaat tussen verschillende wetenschappelijke disciplines. Hij is ook oprichter en directeur van UvA-onderzoeksinstituut CeNDEF (Center for Nonlineair Dynamics in Economics and Finance). Hommes: “De financiële crisis kwam voor ons vanuit wetenschappelijk oogpunt als een geschenk uit de hemel. Inmiddels moet iedereen toegeven dat de economische standaardmodellen de crisis niet hebben zien aankomen. En eigenlijk wisten al die economen al dat het rationele model niet klopt. Alleen, wat is het alternatief? Dat is wat we de ‘wilderness of bounded rationality’ noemen. Die begrensde rationaliteit betekent dat je moet incalculeren dat iedereen soms fouten maakt. Hoe modelleer je dat?”
Groepsgedrag
Hommes pleit voor het gebruik van realistische gedragsmodellen in de macro-economie en in de financiële markten, die worden beschouwd als niet-lineaire systemen. Hommes: “In plaats van uitgaan van het rationele gedrag van een gemiddelde agent, zoals een consument, producent of handelaar, houden wij rekening met het groepsgedrag van heel veel individuen. Die zijn per definitie begrensd rationeel, omdat ze nooit over alle relevante informatie kunnen beschikken. Hoe een groep individuen besluiten neemt, hebben we gemodelleerd op basis van experimenten in het laboratorium van CREED (Center for Research in Experimental Economics and political Decision making).”
Deze experimenten, waarin de deelnemers prijzen moesten voorspellen, demonstreren volgens Hommes dat er in de financiële markten geen prijsevenwicht kan ontstaan. Dit komt omdat er sprake is van een positief feedback systeem; positieve verwachtingen hebben een prijsopdrijvend effect en negatieve verwachtingen doen het omgekeerde. In het experiment met een negatief feedbacksysteem (bijvoorbeeld de agrarische markt; hoge verwachtingen leiden tot grote productie en dus lagere prijzen) werd binnen drie stappen een reëel prijsevenwicht bereikt door afstemming van vraag en aanbod. In het geval van positieve feedback werden de fluctuaties juist steeds groter waarbij de gemiddelde prijs ruim boven de rationele prijs bleef. Hommes: “Dit prijsvormingssysteem is dus gedoemd om luchtbellen te vormen en te crashen. Met de financiële crisis hebben we gezien dat de schommelingen zo heftig zijn dat je het eigenlijk wel moet reguleren. Maar welke beleidsmaatregelen moet je nemen? Met beleidsmaatregelen kun je meer kwaad aanrichten dan je aan schade beperkt, dus daar moet je wel voorzichtig mee zijn. Dat zou je eerst met die nieuwe economische theorie moeten onderzoeken.”
George Soros
Een van de supporters van de nieuwe manier van economisch denken is George Soros. Deze Amerikaanse superbelegger van Hongaarse afkomst schreef in 1987 zijn eerste boek over reflexivity. Dat draait erom dat de deelnemers in de economie zelf de uitkomst beïnvloeden. Het is precies wat het positieve feedbacksysteem laat zien; als mensen denken dat de koersen gaan stijgen, gebeurt dat ook, en andersom. Soros is een van de sponsors van INET, the Institute of New Economic Thinking, waar Hommes actief mee samenwerkt en ook onderzoeksgrants van ontvangt.
In een artikel in de INET-uitgave Journal of Economic Methodology van januari over reflexivity, licht Hommes de laboratoriumexperimenten toe evenals de theorie die hij hierop heeft gebaseerd. In april geeft Hommes hierover een presentatie op het INET-congres in Toronto. “Soros kon zijn ideeën alleen vanuit zijn praktijkervaring beschrijven. Met ons gedragsmatige model kunnen wij nu uitleggen waarom zijn intuïtieve ideeën over reflexivity kloppen. Mensen beschikken over een aantal strategieën om beslissingen te nemen. Ze switchen snel naar strategieën die goed werken en regels die succesvol blijken te zijn, worden vaker gebruikt. Het is een soort evolutionair proces. In een positief feedbacksysteem blijkt trendvolgend gedrag heel succesvol. Dan is het logisch dat verwachtingen en daaropvolgend kuddegedrag zo’n grote invloed hebben. Als je dit niet meeneemt in je beleidsmodellen, dan trek je hele verkeerde conclusies,” aldus Hommes.