Ethische richtlijnen zijn er wel, het gaat erom hoe je ze handhaaft
De accountancysector zit momenteel in het beklaagdenbankje, en vooral de firma KPMG ligt onder vuur. Aan hoogleraar Accountancy Brendan O’Dwyer de vraag of er structureel iets mis is.
De accountancysector zit momenteel in het beklaagdenbankje, en vooral de firma KPMG ligt onder vuur. Een financieel debacle bij een grote klant wordt ze zwaar aangerekend, evenals een schikking rondom een boekhoudschandaal en er klinken beschuldigingen van regelrechte fraude en verwijtbare belangenverstrengeling door senior partners met vastgoed deals. Extra pijnlijk is dat het oude en nieuwe hoofdkantoor van KPMG zo prominent aanwezig zijn langs de A9, als iconen van veronderstelde grootheidswaan en hebzucht. Brendan O'Dwyer is hoogleraar Accountancy en onderzoeksdirecteur van UvA’s Amsterdam Business School. Hij heeft zich onder andere gespecialiseerd in professionele ethiek voor accountants en daarom aan hem de vraag of accountants hun professionaliteit hebben verkwanseld ten gunste van pure commercie en hoe de sector haar reputatie kan beschermen. O'Dwyer heeft uitgebreid onderzoek gedaan naar ethiek en de regulering van de accountancyprofessie in Ierland, zijn land van herkomst.
Brendan O'Dwyer: 'Als je wilt generaliseren over deze zaken, dan vraag je het aan de verkeerde persoon. Want ik zal nooit generaliseren zonder duidelijk bewijs. Ik heb echter de indruk dat KPMG de pech heeft dat alles ineens komt, wat we in het Engels "a perfect storm" noemen. En het draait allemaal om ethisch gedrag, in de breedste zin van het woord. Maar ik denk niet dat je automatisch, zoals de pers graag zou doen, deze individuele gevallen kunt extrapoleren naar de hele onderneming of zelfs de hele beroepsgroep. Elke omgeving heeft rotte appels. Cruciaal is hoe je hiermee omgaat en hoe je ze bestrijdt.'
Cowboy
’Het onethische gedrag binnen KPMG is iets waar de gehele accountancysector zorgvuldig over moet nadenken. Accountants zijn professionals waarbij het dienen van het algemeen belang tot een van de belangrijkste kenmerken van hun professie behoort. In de laatste twintig jaar heeft er een verschuiving plaatsgevonden, met name bij de 'Big 4' bedrijven (KPMG, PWC , E&Y en Deloitte, red.) richting regelrechte commercie. En velen beweren, ondersteund door onderzoeken, dat de professionaliteit is overvleugeld door deze focus op commercie. Dit is iets wat de beroepsgroep zich moet aantrekken. Er moet een zekere balans zijn en zelfs slechts de beeldvorming is daarbij belangrijk. Het runnen van een accountancyfirma moet winstgevend zijn, wat ook de reden is dat ik niet denk dat ze zich kunnen beperken tot puur het controleren van jaarverslagen, al is het maar vanwege de daarvoor vereiste expertise. Maar de mix van accountancy- en adviesdiensten en non-audit diensten en de omzetdoelstellingen voor individuele partners moeten geen vragen oproepen zoals: hoe kun je professionaliteit verwachten van een "cowboy" die slechts zo veel mogelijk geld wil verdienen zonder rekening te houden met ethische consequenties van zijn doen en laten.’
Geloofwaardigheid
’In het licht van ethische kwesties is het belangrijk om te weten dat het volgen van gedetailleerde ethische gedragscodes ook een kenmerk is van een professionele beroepsgroep, naast tuchtrechtelijke procedures voor het geval leden de gedragsregels overtreden. Ik denk dat de accountancy niet meer regels of richtlijnen nodig heeft. Het gaat er nu vooral om hoe de beroepsgroep optreedt als er iets misgaat, dat de hand in eigen boezem wordt gestoken en dat de buitenwereld wordt geïnformeerd over hoe er wordt ingegrepen. Anders dreigt accountancy cruciale geloofwaardigheid te verliezen. Dit gebeurde in Ierland toen er als beroepsgroep niet adequaat werd opgetreden na een reeks van boekhoudschandalen bij grote bedrijven. En voor ze het wisten was hun gezellige zelfregulerende regime ontbonden en had de overheid een toezichtsorgaan ingesteld met veel aanzien en invloed. Dit was lang voordat toezichthouders wereldwijd gemeengoed werden in de nasleep van de Enron-crisis.’
Zware opleiding
’Het is een goede vraag of er structureel iets mis is met de manier waarop de controle op jaarrekeningen is georganiseerd. Als ex-accountant en docent accountancy sta ik vooraan om het auditproces te verdedigen. Voordat je de bevoegdheid krijgt voor het afgeven van goedkeurende accountantsverklaringen ga je door een hele zware opleiding, zowel qua theorie als in de praktijk, ook over ethische dilemma’s. Het auditproces is heel streng, maar niet elk gerapporteerd onderdeel kan of moet worden gecontroleerd. Dat is kostentechnisch niet haalbaar of verstandig. Maar ik ben geef toe dat in sommige gevallen materiële zaken worden gemist, zelfs ondanks alle "checks and balances".’
’Accountancy gaat door periodieke fasen waarin het onder vuur ligt. En de gesuggereerde oplossingen veranderen niet veel. Het Europees Parlement heeft zojuist gestemd om verordeningen en richtlijnen door te voeren om de controle op jaarrekeningen binnen de EU te hervormen. Accountants moeten elkaar afwisselen en de omvang en de aard van adviesdiensten door accountants moet worden beperkt. Het is een afweging tussen te zeer verweven te raken met een cliënt om een onafhankelijk oordeel te kunnen geven over de jaarrekening en ervaring opdoen bij een cliënt zodat je weet waar je op moet letten. Maar het roteren tussen accountantskantoren na een redelijke termijn is in theorie een goede zaak en de 10-jaarsperiode die het Europees Parlement voorstelt is coulanter dan de recent geïntroduceerde Nederlandse regelgeving. Maar, terwijl de afwisseling in principe prima is, is de markt voor audits bij multinationals gezien hun wereldwijde bereik hoofdzakelijk verdeeld over de ‘Big 4’. Dus de concurrentie zal beperkt blijven.’
Beeldvorming ook van belang
’Ik neig ernaar de plannen voor het inperken van adviesdiensten, zoals de EU dat wil doen, te ondersteunen. De balans tussen controle- en adviesdiensten gaat over onafhankelijkheid en daarmee over de garantie dat de goedkeuring van de accountant altijd betrouwbaar is. Adviesdiensten geven accountants wel veel kennis en ervaring die kunnen helpen bij de controlewerkzaamheden. Maar de beroepsgroep heeft op dit moment een probleem in de beeldvorming. Daar moeten ze iets mee en het terugdringen van adviesdiensten is een manier om hiermee om te gaan.'
’Om eerlijk te zijn is er geen ideale manier om dit vakgebied te organiseren. Er zullen altijd problemen zijn. Maar het gaat erom dat ze niet onder het tapijt worden geveegd en ze openlijk worden aangepakt en dat er duidelijk verantwoording wordt afgelegd. De beroepsgroep moet zich heel duidelijk uitspreken als er zich problemen voordoen, een helder standpunt bepalen en actief uitdragen welke maatregelen zullen volgen en hoe ethisch gedrag onder haar leden wordt gestimuleerd.'