In memoriam: Nico Frijda

14 april 2015

Na vele actieve jaren als onderzoeker, mentor, en onderwijzer is op 87-jarige leeftijd onze ex-collega Nico Frijda overleden.

Nico Frijda was van 1965 tot 1992 hoogleraar Algemene Functieleer aan de UvA en is daarna nog 10 jaar lang bijzonder hoogleraar Emotietheorie geweest. Hij was een van de bekendste  en meest geciteerde psychologen van Nederland en voor veel onderzoekers, zowel binnen als buiten de psychologie, een belangrijke inspiratiebron. Hij studeerde aan de afdeling Psychologie van de Universiteit van Amsterdam (toen nog Gemeente universiteit Amsterdam), waar hij in 1956 ook promoveerde op een proefschrift getiteld: Het begrijpen van gelaatsexpressies (later in het Engels vertaald). Deze dissertatie bezorgde hem de eerste internationale roem. Hij brak echt internationaal door met zijn boek The Emotions (1986) dat door velen binnen en buiten het vakgebied wordt beschouwd als een origineel en invloedrijk standaardwerk over emoties. 

Grondlegger van het emotieonderzoek

Nico Frijda was grondlegger van het emotieonderzoek en heeft een belangrijke rol gespeeld in de (inter)nationale ontwikkeling van dit vakgebied. Dit deed hij niet alleen via zijn eigen publicaties, maar ook door een initiërende rol te vervullen in het bijeen brengen van emotie-onderzoekers, zoals in het Instituut voor Emotie en Motivatie aan de UvA, en de International Society for Research on Emotions (ISRE). In 1986 stichtte hij -samen met Klaus Scherer uit Geneve - een consortium voor emotieonderzoekers in Europa waarbij 6 verschillende emotielabs (in Louvain-la-Neuve, Parijs, Bologne, Amsterdam, Geneve, Würzburg) betrokken waren. Er werden jaarlijkse bijeenkomsten gehouden in het Maison de Science de l'Homme dat het consortium financieel ondersteunde. Zijn reputatie trok ook befaamde onderzoekers naar Amsterdam voor symposia voor of door hem georganiseerd. Zo trok het in 2003 groots opgezette “Feelings and Emotions: The Amsterdam Symposium”, onderzoekers van internationale faam, zoals Antonio Damasio, Arne Öhman, Paul Ekman, en Frans de Waal. Iedereen kwam omdat Nico hen uitnodigde.

Van gelaatsexpressies naar emotieregulatie en emotie-intensiteit

Voor Nico Frijda was een emotie meer dan een fysiologische respons. Een van zijn belangrijke en originele stellingnames is dat emoties een verandering in actiebereidheid zijn. Niet de inschatting van een situatie (appraisal), een cognitieve emotietheorie die vanaf de jaren 60 steeds meer invloed kreeg, maar de veranderde verhouding tot de werkelijkheid stond bij hem centraal. Het ging er bij hem niet zo zeer om wat mensen voelen als een soort innerlijke mentale toestand, maar om wat ze geneigd zijn te doen in reactie op een gebeurtenis of een persoon. Terwijl zijn belangstelling zich in eerste instantie concentreerde op gelaatsexpressies, werd deze gaandeweg breder en leidde tot publicaties over emotieregulatie en emotie-intensiteit, uitmondend in essays over de menselijke natuur (bv. The Laws of Emotion, 2006; Not Passions’ Slave, 2010). Nog tot op het laatst was Nico wetenschappelijk actief, vaak samen met voormalig studenten, met vernieuwende en inspirerende bijdragen aan congressen en vaktijdschriften.

Beste onderwijsprestatie

Nico heeft ontelbare lezingen gegeven en wist zijn publiek altijd buitengewoon te boeien, niet alleen inhoudelijk maar ook door de onvergetelijke persoonlijke stijl, die bij een ieder voor altijd op het netvlies en trommelvlies gegraveerd zal staan. Het is niet voor niets dat het Onderwijsinstituut Psychologie een Nico Frijda bokaal heeft ingesteld voor de beste onderwijsprestatie in de meest brede zin van het woord. Tevens heeft het UvA-brede centrum ABC (Amsterdam Brain & Cognition) de interdisciplinaire Frijda-leerstoel ingesteld, die inmiddels al vele jaren afwisselend door de toonaangevende professoren ter wereld wordt bezet.

Erepenning van de Nederlandse Vereniging voor Psychonomie

Op 23 oktober 2014 ontving hij, vanwege de in 1965 door hemzelf mede-opgerichte Nederlandse Vereniging voor Psychonomie, de Erepenning voor zijn rol als inspirator en zijn bijdrage aan de Psychonomie in Nederland. Deze werd hem uitgereikt op een speciaal rondom hem georganiseerd symposium over Hot Cognition. Dat zou zijn laatste publieke optreden zijn.

Sprankelend gezelschap 

Wij zullen Nico enorm missen. Maar we zullen de herinneringen aan zijn sprankelend gezelschap en luide aanwezigheid, zijn snedige en humoristische opmerkingen, zijn gave om vragen te stellen over ogenschijnlijke vanzelfsprekendheden, en zijn gedachtegoed en intellectuele leiderschap in ons hart dragen.