Voor de beste ervaring schakelt u JavaScript in en gebruikt u een moderne browser!
Switch to English

Het meesterwerk ‘De drie Maria’s aan het graf’ van Hubert en Jan van Eyck is al bijna 600 jaar oud. Wat is er in al die tijd met de verf gebeurd? Dat is precies wat onderzoekers van het onderzoeksproject Paint Alterations in Time (PAinT) zich afvragen. Onlangs vond aan de Universiteit van Amsterdam (UvA) de aftrap van het project plaats.

‘Drie Maria's aan het graf’, Jan e/o Hubert van Eyck, 1430-1435, Museum Boijmans van Beuningen
Afbeelding: Museum Boijmans van Beuningen. In voorbereiding op de tentoonstelling 'De weg naar Van Eyck' was in maart 2012 de restauratie gestart van een van de werken uit de collectie van Museum Boijmans van Beuningen, 'Drie Maria's aan het graf' van Jan en/of Hubert van Eyck uit 1430-1435.

Een oud olieverfschilderij mag op het eerste gezicht een tot stilstand gekomen object lijken, op moleculaire schaal verandert er echter van alles. Oude olieverfschilderijen zijn door de verschillende grond- en verflagen – elk met een eigen samenstelling – namelijk chemisch en fysisch zeer complexe systemen. In de loop van de jaren verouderen deze systemen. Onder invloed van nog grotendeels onbekende chemische reacties kunnen bijvoorbeeld ontsierende korsten, verkleuring of een sterk toegenomen transparantie ontstaan.   

De PAinT-onderzoekers - onder leiding van Katrien Keune en Annelies van Loon van de UvA  - willen een beter begrip van de chemie van olieverfschilderijen, onder meer van de hand van de Oude Meesters, zodat ze beter gerestaureerd en duurzamer bewaard kunnen worden. Ze ontwikkelen daarvoor fundamentele kennis over verouderende schilderijen. Daarbij wordt onderzoek gedaan naar de verschillende componenten in de verf  - onder meer oliebindmiddel, pigment en metaalrijke drogers - die in de loop van de tijd zijn gevormd. Al deze ‘nieuwe’ componenten zijn van grote invloed op de optische eigenschappen en stabiliteit van het schilderij.

Vernieuwend onderzoek

Het probleem van veranderingen in de oude schilderijen is dat alleen het – soms treurige – eindresultaat van de reacties te zien is. Van de processen die zich eeuwenlang hebben afgespeeld bestaat alleen een vermoeden. Dit wil het PAinT-team op een innovatieve manier aanpakken door gebruik te maken van chemische en mathematische modelsystemen die dezelfde essentiële kenmerken hebben als echte olieverflagen. Deze worden aan allerlei proeven onderworpen om de verouderingsprocessen te simuleren en de invloed van pigmenttype, oplosmiddelen, warmte en vocht op het verloop van de reacties te onderzoeken.

Het team zal met deze techniek een aantal schilderijen uit Nederlandse collecties onderzoeken. Het betreft onder meer ‘De drie Maria’s aan het graf’ van Jan en Hubert van Eyck, de Regentenportretten van Frans Hals, een aantal meesterwerken van Rembrandt, Vermeer en Van Gogh, de Amsterdamse stadhuisschilderijen van Jacob Jordaens, en twee vroege schilderijen van Piet Mondriaan.

Over PAinT

Het onderzoeksproject PAinT bestaat uit chemici, restauratoren en kunsthistorici. Samen gaan ze de komende jaren op zoek naar de fundamenten van de degradatieprocessen in de verflagen van oude meesterwerken. Katrien Keune en Annelies van Loon van de UvA leiden het project in samenwerking met de Universiteit Utrecht, zes grote Nederlandse musea en diverse nationale en internationale partners. Het project is onderdeel van het programma Science4Arts van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO).