Voor de beste ervaring schakelt u JavaScript in en gebruikt u een moderne browser!
Switch to English

De opsluiting na de Tweede Wereldoorlog van collaborateurs had meerdere doelstellingen: beschermen, bestraffen en heropvoeden. De gedachte dat collaborateurs massaal uit de samenleving moesten worden geweerd maakte in 1946 zowel in Nederland als in België plaats voor die van zo snel mogelijk re-integreren. Deze ontwikkeling – van uitsluiting naar insluiting – staat centraal in het promotieonderzoek dat Helen Grevers deed aan het NIOD. Zij verdedigt haar proefschrift op woensdag 23 oktober aan de Universiteit van Amsterdam (UvA).

Klas der opvoeding, Onderzoek Helen Grevers, Collaborateurs WO II
Bron: Uitgeverij Balans

In de nasleep van de oorlog werden in Nederland en België tezamen meer dan tweehonderdduizend verdachten van samenwerking met de Duitse bezetter gearresteerd en opgesloten in kampen en gevangenissen. Grevers geeft een beschrijving van deze grootste opsluitingsoperatie in de Nederlandse en Belgische geschiedenis ooit. 

De internering van verdachten werd door de Belgische en Nederlandse regeringen in ballingschap voorbereid, maar de praktijk bleek weerbarstig. De periode van improvisatie duurde in Nederland veel langer (tot in 1946) dan in België, omdat een landelijke, gecentraliseerde aanpak ontbrak. ‘De diverse gerechtelijke instanties vielen onder het Militair Gezag, maar zij werden niet eenhoofdig geleid. Dat was anders in België, waar de regie in handen was van auditeur-generaal Ganshof van der Meersch’, licht Grevers toe.  

Geweld tegen geïnterneerden

In Nederland voerden de leden van de Binnenlandse Strijdkrachten de zuivering grotendeels naar eigen inzichten uit en de kampen onttrokken zich aan de controlerende macht van justitie. In sommige kampen werden geïnterneerden gewelddadig behandeld. De lokale omstandigheden, de heersende ideeën over ‘goed’ en ‘fout’, en de interactie tussen gevangenen en bewakers bepaalden de mate van geweld. Dit geweld maakt duidelijk dat Nederland in deze periode nog geen gestabiliseerde liberale, democratische rechtstaat was. In België ging de reconstructie op gerechtelijk, economisch en politiek vlak sneller. De omstandigheden in de kampen daar waren dan ook aanzienlijk minder problematisch en door de sterkere greep van de regering vond geweld nagenoeg niet plaats.  

Heropvoeding door zelfwerkzaamheid

Zowel in Nederland als in België gold zelfwerkzaamheid als middel voor heropvoeding, ter voorbereiding op actief, democratisch burgerschap. Zelfbestuur in de kampen was in België nog uitgesprokener dan in Nederland. Fouten inzien en erkennen werd door de ‘heropvoeders’ nodig geacht om weer succesvol in de Belgische en Nederlandse naoorlogse maatschappij te kunnen her-integreren en nationale verzoening tot stand te brengen. 

Het nationaalsocialisme kon in de directe naoorlogse periode nog steeds op aanhangers rekenen. Grevers: ‘In dit opzicht hadden de kampen niet direct de beoogde ‘genezende’ werking. Slechts een minderheid van de collaborateurs brak daadwerkelijk met het verleden. De meesten verscholen zich achter passief zwijgen of bleven achter hun daden en de nationaalsocialistische ideologie staan.’  

Onderzoeksprogramma ‘Erfenissen van Collaboratie’ 

Grevers’ onderzoek is onderdeel van het programma Erfenissen van Collaboratie, dat is gefinancierd door NWO en is uitgevoerd door het NIOD, Instituut voor Oorlogs- en Holocaust- en Genocidestudies, in samenwerking met de UvA en de Vrije Universiteit Brussel. Het onderzoeksprogramma besluit met drie publicaties, waarvan de eerste twee worden gepresenteerd tijdens een debat in De Balie op donderdag 31 oktober. De publicaties verschijnen bij Uitgeverij Balans.

Promotiedetails

Mw. H.M. Grevers: Van landverraders tot goede vaderlanders. De opsluiting van collaborateurs in Nederland en België, 1944-1950. Promotoren zijn prof. dr. P. Romijn en prof. dr. M. De Metsenaere (Vrije Universiteit Brussel).

Tijd en locatie

De promotieplechtigheid vindt plaats op woensdag 23 oktober om 14.00 uur. 
Locatie: Agnietenkapel, Oudezijds Voorburgwal 231, Amsterdam.