Voor de beste ervaring schakelt u JavaScript in en gebruikt u een moderne browser!
Switch to English

In 1902 kocht David Montezinos een bundel met honderd nummers van een tot dan toe onbekende in Amsterdam gedrukte Jiddisje krant, de ‘Koerant’. Op vrijdag 27 juni promoveert Hilde Pach-Oosterbroek op onderzoek naar deze eerste Jiddisje krant. Pach analyseert welke berichten de drukker en redacteur overnamen en hoe zij de artikelen redigeerden. Wat waren de bedoelingen van de makers en op welke manier creëerde de krant een gemeenschap?

Koerant joodse krant
Pagina uit de Koerant van 17 oktober 1687

David Montezinos (1828-1916) was boekverzamelaar en bibliothecaris van Ets Haim, de bibliotheek van de Portugese Synagoge in Amsterdam. Tot in de jaren zeventig bleef de door hem gekochte bundel in bezit van Ets Haim, daarna verdwenen de enige exemplaren spoorloos. Gelukkig zijn er nog foto's en microfiches. De Koerant (1686-1687) werd achtereenvolgens gedrukt en uitgegeven door Oeri Faibesj Halevi en David de Castro Tartas en vertaald en geredigeerd door Mousje bar Avrom Ovinoe.

'Imagined community'

Hoewel 17de- en 18de-eeuwse kranten vaak dezelfde bronnen gebruikten en zonder bronvermelding elkaars artikelen overnamen, bezaten ze toch elk een eigen karakter. Dat bereikten de makers door het selecteren van bepaalde berichten en het weglaten van andere berichten. Ook taalgebruik en stijl versterkten het karakter. Daarmee gaf een krant zijn lezers een bepaalde kijk op de gebeurtenissen van de wereld. Hoe dat werkte voor de Koerant onderzoekt Pach aan de hand van het concept 'imagined community of readers'. Dit concept gaat ervan uit dat lezers die een krant lezen die hen aanspreekt, het gevoel krijgen dat ze behoren tot een bepaalde gemeenschap. Ze delen kenmerken en waarden met de andere lezers maar kennen niet alle leden persoonlijk. Voor haar onderzoek vergelijkt Pach de edities van de Koerant met Nederlandse kranten uit dezelfde periode. Ze vergelijkt de schrijfstijl, de keuze van de onderwerpen en de toon. Opmerkelijk was dat de Koerant weinig aandacht had voor joodse onderwerpen en de toon neutraal en onpartijdig was. De bewerkelijke manier waarop de krant gemaakt werd en het weinig joodse karakter waren er waarschijnlijk debet aan dat de krant maar kort bestaan heeft.

Neutraal, onpartijdig en weinig joods nieuws

Hilde Pach vergelijkt de Koerant en de Oprechte Haerlemse Courant en de Amsterdamse Courant uit dezelfde periode. Een opmerkelijk verschil van de Koerant met de andere kranten is de grote aandacht voor oorlogsnieuws en het neutrale en onpartijdige perspectief. Waar in andere kranten de soldaten van het Habsburgse leger als 'd'onse' werden aangeduid, sprak de Koerant van 'di kaisrisje' (de keizerlijken). Dit toont de behoefte van de Koerant om zich enigszins afzijdig te houden – een gevoel dat veel joden waarschijnlijk deelden. Anders dan wellicht verwacht, waren er relatief weinig berichten over joden. De kranten waaruit de redacteur putte bevatten weinig joods nieuws maar ook in de berichtgeving over incidenten waar joden slachtoffer waren, volgde de Koerant de berichtgeving van de andere kranten. Ook de toon bleef – met enkele opmerkelijke uitzonderingen – afstandelijk. En nog opvallender, er werden geen joodse bronnen gebruikt. Een joods perspectief ontbrak in de Koerant.

Knippen en plakken en eenvoudiger taalgebruik

Uit de analyse kan Pach ook vaststellen dat de redacteur, door behendig knippen en plakken van verschillende berichten uit andere kranten, probeerde lopende verhalen te maken. Ook schreef hij de gebeurtenissen op in eenvoudiger bewoordingen en gaf hij vaak wat extra uitleg. Een verklaring hiervoor is volgens de onderzoekster dat het 17de-eeuwse Nederlands uit veel complexe zinsstructuren bestond. Dit gold niet voor het Jiddisj, dat was een taal voor dagelijks gebruik met een eenvoudiger structuur. De bewerkelijke manier om de krant te maken heeft waarschijnlijk ook bijgedragen aan het korte bestaan van de Koerant.

Promotiedetails 

Mw. H. Pach-Oosterbroek: Arranging Reality. The Editing Mechanisms of the World’s First Yiddish Newspaper, the Kurant (Amsterdam, 1686-1687). Promotor is prof. dr. I.E. Zwiep. Copromotor is prof. dr. S.Z. Berger.

Tijd en locatie

De promotieplechtigheid vindt plaats op vrijdag 27 juni om 11.00 uur.

Locatie: Aula van de UvA, Singel 411, Amsterdam.