Voor de beste ervaring schakelt u JavaScript in en gebruikt u een moderne browser!
EN

De ene vlindersoort overleeft wel op een bepaalde plant, terwijl een andere soort niet op diezelfde plant kan leven. Hoe komt dit? Katja Hora onderzocht de manier waarop stippelmotten een plant als gastheer uitkiezen. Specifiek kijkt ze naar de genetische architectuur die hieraan ten grondslag ligt. Hora promoveert op woensdag 24 september aan de Universiteit van Amsterdam.

Stippelmot
Foto: Flickr, CC, Donald Hobern

De stippelmot (Yponomeuta) is een kleine nachtvlinder. Elk van de negen in Nederland aanwezige soorten stippelmotten overleeft op uitsluitend één of enkele soorten waardplanten (gastheerplanten). De rupsen van de verschillende soorten eten elkaars voedselplant niet, zelfs niet als dit de hongerdood tot gevolg heeft.

Plantkeuze zit in de genen

Hora onderzocht de rigide plantkeuze van de stippelmot. De genetische architectuur blijkt van belang: bepaalde genen 'vertellen' de stippelmot of een plant wel of niet geschikt is als waardplant. Om te achterhalen welke genen precies deze rol vervullen, kruiste Hora verschillende stippelmotsoorten. De kruising leidde tot een nieuwe generatie rupsen, die van beide ouders een volledige set genen ontvingen. Door de daarin besloten informatie overleefden deze eerste-generatie-rupsen prima op beide waardplanten van de ouders. Een tweede kruising binnen deze generatie leidde echter tot rupsen die zelden nog de volledige geninformatie ontvingen. Deze hybride rupsen overleefden zelfs op geen van beide waardplanten van de vorige generatie.

Stippelmot rups
De stippelmotrups. Bron: Katja Hora

Door de kruisingen ontdekte Hora dat de waardplantkeuze van de stippelmot zit opgeslagen in verschillende genen. Het volwassen vrouwtje kiest een plant om eitjes te leggen op basis van informatie in bepaalde genen, maar deze zijn anders dan de genen die de eenmaal geboren rups vertellen welke plant hij moet aanvreten. Bij de hybride rupsen bleek dat minstens drie genen samen door de ouders moeten zijn doorgegeven om de rups in staat te stellen te overleven op een van de ouderlijke waardplanten.

Evolutionaire mechanismen ontbloot

Evolutiebiologen proberen te begrijpen of de overstap van een insect naar een nieuwe waardplant wordt gedreven door toevallige mutaties na een verandering van het leefgebied van de plant of het insect, of dat de insect deze overstap ook maakt zonder een ruimtelijke scheiding. Hora draagt met haar onderzoek bij aan een beter begrip van algemeen geldende mechanismen achter waardplantoverstappen en soortvorming. Dergelijk onderzoek is nuttig om bijvoorbeeld te begrijpen hoe insecten in land- en tuinbouwgebieden leven en hoe deze insecten, bij een overstap naar een andere waardplant, voedselzekerheid voor de mens kunnen bedreigen. 

Promotiedetails

Mw. K.H. Hora: Genetic Architecture of Host Use in Yponomeuta. Promotor is prof. dr. S.B.J. Menken. Copromotor is dr. P. Roessingh.

Tijd en locatie

De promotieplechtigheid vindt plaats op woensdag 24 september, om 10.00 uur. Locatie: Agnietenkapel, Oudezijds Voorburgwal 231, Amsterdam.