Voor de beste ervaring schakelt u JavaScript in en gebruikt u een moderne browser!
Switch to English

Culturele verklaringsmodellen en aandacht voor lokale systemische interventies kunnen helpen bij de behandeling van patiënten met dissociatieve klachten toegeschreven aan bezetenheid door geesten. Dit is een van de conclusies in het onderzoek dat Marjolein van Duijl deed naar de relatie tussen bezetenheid door geesten, dissociatieve symptomen en traumatiserende ervaringen in Uganda. Van Duijl promoveert op woensdag 22 oktober aan de Universiteit van Amsterdam (UvA).

Traditional Healing Session
Artwork door Tusiime Albert (foto: Marjolein van Duijl)

Van Duijl probeert bezetenheid door geesten te begrijpen als manier waarop mensen in Uganda uitdrukking geven aan hun problemen. ‘Met mijn onderzoek wil ik de kloof tussen de westerse psychiatrie en lokale verschijnselen en verklaringen overbruggen’, vertelt Van Duijl. ‘Bezetenheid door geesten wordt in de westerse wereld vaak gezien als iets dat buiten de reguliere psychiatrie valt en waar je niet zo veel mee kunt. In zo’n driekwart van de culturen in de wereld speelt het geloof in geesten en bezetenheidsklachten echter een grote rol. In deze culturen geven mensen door middel van geesten uiting aan hun problemen, in plaats van dat ze deze rechtstreeks benoemen. Als je dat niet ziet voor wat het is, kun je onjuiste diagnoses krijgen.’ 

Van onbestemde naar actieve klachten 

Met onderzoek onder 120 patiënten met bezetenheidsverschijnselen en een controlegroep van 70 niet-bezeten patiënten laat Van Duijl zien dat bezetenheid door geesten samenhangt met traumatische ervaringen. Uit de verhalen van de  patiënten kwam naar voren dat bezetenheid zich in fases voltrekt. ‘Het begint met onbegrepen lichamelijke klachten zoals duizeligheid, hoofdpijn en misselijkheid. Het lijkt daarmee een medisch probleem en dus gaat de patiënt op zoek gaat naar medische hulp. Maar artsen weten geen raad met de klachten. Vervolgens krijgt de patiënt te maken met wat we passieve beïnvloedingsklachten noemen: dromen, het horen van stemmen, en het gevoel vastgehouden te worden en niet kunnen bewegen. Deze laatste symptomen worden in de reguliere psychiatrie vaak verward met psychose of schizofrenie. In de laatste fase krijgt de patiënt actieve klachten zoals onwillekeurig schuddende lichaamsbewegingen en het praten in een stem die de patiënt toeschrijft aan een geest’, aldus Van Duijl. 

Het merendeel van de patiënten in Uganda vond bij traditionele genezers een bevredigende verklaring voor zijn symptomen die tot herstel van de klachten leidde. Geesten werden uitgenodigd zich te manifesteren en zich uit te spreken zonder dat de aanwezige traumatische ervaringen aan de orde kwamen. De bezetenheid werd veelal verklaard door dingen als verwaarlozing van spirituele rituelen of verwaarlozing van verantwoordelijkheden voor nabestaanden en erfgoed. De problemen van de patiënten bleken onder andere voort te komen uit tegenstrijdige belangen tussen cultuur en individu, bijvoorbeeld bij gedwongen huwelijken, door schuldgevoelens, angst en dergelijke. Van Duijl: ‘Het helpt om door te vragen op deze thema’s en oog te hebben voor wat er in de beleving van de patiënt voorop staat. Praten lucht al op en biedt een ingang tot andere oplossingen. Trauma’s worden op die manier op een symbolische manier verwerkt in plaats van - zoals in westerse psychologie gebruikelijk is - de therapie direct te richten op traumatische ervaringen.’ 

Bredere relevantie

In Uganda, een van de armste landen ter wereld, is er een grote kloof tussen enerzijds de behoefte en anderzijds de aanwezigheid van adequate psychiatrische zorg: de mental health gap. De officiële zorg kan de vraag niet aan en zou daarom meer moeten aansluiten bij lokale genezers, betoogt van Duijl. Dit kan de geestelijke gezondheidszorg verbeteren en de communicatie bevorderen, en biedt handvatten in diagnostiek en behandeling. De bevindingen zijn ook relevant voor de psychiatrische zorg aan migranten en vluchtelingen in westerse landen. ‘In Nederland leven veel groepen met spirituele tradities. Denk aan winti in de Surinaamse gemeenschap of djinns bij Marokkanen. Door transcultureel te werken en verschillende verklaringsmodellen naast elkaar te leggen, krijg je een breder arsenaal voor oplossingen, en kan de patiënt (voorlopig) weer verder’, besluit Van Duijl. 

Promotiedetails 

Mw. E.M. van Duijl: Spirits, Devils and Trauma. Dissociation in Uganda. Promotor is prof. dr. J.T.V.M. de Jong. 

Tijd en locatie 

De promotieplechtigheid vindt plaats op woensdag 22 oktober om 15.00 uur.
Locatie: Aula van de UvA, Singel 411, Amsterdam.