Voor de beste ervaring schakelt u JavaScript in en gebruikt u een moderne browser!
EN
De UvA in Amsterdam

Financieel spoorzoeken naar mensenhandel

Opsporen van mensenhandel en arbeidsuitbuiting is extreem lastig. Onderzoekers, een bank en de inspectie kijken samen naar bankgegevens.

In de zomer van 2012 veroordeelt de rechter aspergeboerin José Janssen uit Someren tot drie jaar cel en tienduizenden euro’s schadevergoeding voor mensenhandel en arbeidsuitbuiting. 74 mensen uit Portugal, Roemenië en Polen, werkten zeven dagen per week, dertien uur per dag op haar bedrijf. Ze woonden er op kamers, vaak zonder raam, kregen weinig te eten en mochten het erf na tien uur ’s avonds niet af. Bovendien kregen ze hun loon pas aan het eind van het seizoen en waren ze tot die tijd dus aan Janssen gebonden.

Dit soort veroordelingen is helaas zeldzaam. ‘Het is moeilijk mensenhandel en arbeidsuitbuiting op te sporen,’ aldus socioloog en rechtsgeleerde Jill Coster van Voorhout. ‘Justitie is vaak afhankelijk van aangiften en getuigenverklaringen, maar juist voor slachtoffers die in een uitbuitingssituatie verkeren, is de drempel om aangifte te doen of te getuigen hoog, bijvoorbeeld om reden van bedreigingen door de mensenhandelaar.’ Het geschatte aantal slachtoffers van mensenhandel is met ruim zesduizend per jaar meer dan vijf keer zo hoog als het aantal geregistreerde mogelijke slachtoffers, beraamde de Nationaal Rapporteur Mensenhandel in 2017. Reden voor Coster van Voorhout en haar onderzoekspartners om in onverwachte hoek te zoeken naar harde aanwijzingen voor uitbuiting. Ze zette een samenwerkingsverband op tussen de UvA, een grote bank en de Inspectie Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Gedrieën zoeken die partijen naar de sporen die mensenhandelaren achterlaten in bankgegevens.

Uitbuiting laat bijna altijd een financieel spoor achter. Dat kan bijvoorbeeld gaan om salaris dat maandelijks op een rekening wordt gestort en er bijna onmiddellijk weer van verdwijnt. Coster van Voorhout: ‘Dat kan duiden op een mensenhandelaar die het loon overmaakt naar de bankrekening van de werknemer, zoals sinds januari 2016 verplicht is, maar het direct weer inneemt om de werknemer in een afhankelijke situatie te houden.’ Een andere mensenhandel-indicator; vier of meer rekeninghouders die min of meer van gelijke leeftijd zijn en allemaal dezelfde persoon hebben gemachtigd. ‘Dat kan duiden op een groep slachtoffers die een woonruimte delen en allemaal hun werkgever op hun rekening hebben moeten machtigen.’ Geen van deze indicatoren is an sich fout of doorslaggevend, ze kunnen ook in onschuldige situaties voorkomen, benadrukt Coster van Voorhout. Maar ze kunnen aanleiding vormen voor verder onderzoek en, zeker in samenhang bezien, duiden op mensenhandel.

Hoewel de eerste, experimentele analyses pas in juni 2017 werden gedaan, oogst de aanpak al resultaat. In twee gevallen zijn sterke aanwijzingen gevonden en doet financieel spoorzoeken naar mensenhandel de Inspectie SZW inmiddels verder onderzoek, hetgeen kan leiden tot een rechtszaak. Veelbelovend, zeker omdat het onderzoeksteam in het huidige zoekprogramma slechts een klein deel van de tientallen mogelijke financiële indicatoren van mensenhandel gebruikt.

Het financieel onderzoek richt zich op de aanpak van mensenhandel voor arbeidsuitbuiting – andere vormen van mensenhandel; voor prostitutie, criminele uitbuiting, orgaanhandel of bijvoorbeeld gedwongen bedelen blijven vooralsnog buiten beeld.

‘We zien veel arbeidsuitbuiting bij werk met de drie D’s; werk dat dirty, degrading & dangerous is,’ vertelt Coster van Voorhout. In Nederland zijn het vooral horeca, tuinbouw, transport en huishoudelijk werk waar vaak arbeidsuitbuiting wordt aangetroffen. ‘Maar wellicht blijkt op basis van deze nieuwe opsporingstechnieken wel dat mensenhandel ook in heel andere sectoren voorkomt. Sectoren die we nu spijtig genoeg nog niet in het vizier hebben.’

Uitbuiting laat bijna altijd een financieel spoor achter

Zo zoeken de partners binnen hun eigen verantwoordelijkheid naar uitbuitingssignalen in financiële transacties.