Voor de beste ervaring schakelt u JavaScript in en gebruikt u een moderne browser!

Vorig jaar in december werkte hij nog fulltime aan het onderzoeksvoorstel voor een ERC Consolidator Grant, precies een jaar later kreeg hij bericht dat de Grant was toegekend. En ook al is de beurs van twee miljoen euro voor Benjamin van Rooij nog steeds ‘onwerkelijk’, grote ambities heeft hij zeker. ‘Ik wil een gedragsrevolutie in het recht bewerkstelligen’.

Rooij, Benjamin van, hoogleraar FdR

‘The ground-breaking nature and the potential impact of the research project are clear’. ‘The panel considered the proposal to be majestic but suitably conceptually-nuanced in its path-breaking efforts to found a field of behavioural legal studies.’ Het zijn enkele oordelen uit het reviewrapport van de European Research Council (ERC) over het voorstel. De reviewers zijn lovend over de originaliteit van het thema. Volgens Benjamin van Rooij is het onderzoeksvoorstel in het juridisch onderzoek inderdaad ‘echt nieuw’. ‘Het is haalbaar en maatschappelijk onderzoek, maar tegelijkertijd ambitieus en origineel. Dat heeft ze getriggerd, denk ik.’ 

Had je verwacht dat de aanvraag gehonoreerd zou worden? 

‘Nee, want een ERC Consolidator Grant is binnen de sociale wetenschappen, en zeker binnen de rechtsgeleerdheid, zeer moeilijk te bemachtigen. Het is nog steeds onwerkelijk dat het is gelukt. Het moment dat ik de e-mail kreeg van ERC drong het niet echt tot me door. De mail was ook vrij vaag geformuleerd. Het besef kwam eigenlijk pas goed toen ik van allerlei mensen felicitaties kreeg. Het belang van deze beurs is groot, dat blijkt nu zeker.’ 

Hoe is het proces van aanvraag tot toekenning verlopen?  

‘Vorig jaar in december ben ik – na lang aarzelen – begonnen met de aanvraag. Een maand later heb ik het ingediend. Ik heb het idee ontwikkeld naar aanleiding van mijn onderzoek naar recht en gedrag. In de VS sprak ik openbaar aanklagers, toezichthouders en bedrijfsjuristen. Ze gaven allemaal aan dat een doel van hun werk is om gedrag te beïnvloeden en de samenleving, de markt of hun eigen bedrijf veiliger te maken. Maar toen ik doorvroeg hoe ze dat dan wilden gaan doen, bleek dat veel van hen hier maar zeer beperkte ideeën over hebben. Ik zag dat hun gedachten nauwelijks overeenkwamen met wat we weten over recht en gedrag uit de empirische wetenschappen. Die observaties over gebrek aan kennis over gedrag en gedragsbeïnvloeding heb ik verder uitgewerkt in dit onderzoeksvoorstel.’ 

Wat ga je precies onderzoeken? 

‘Ik ga onderzoeken hoe juristen die gedrag moeten veranderen, zelf denken dat ze dat het beste kunnen doen. Hun assumpties over gedrag vergelijk ik met de inzichten uit de wetenschap. Hierdoor kan ik aantonen in hoeverre de gedragsassumpties van juristen kloppen en bijstelling behoeven.’

Je spreekt zelfs over een ‘gedragsrevolutie in het recht’…

‘Mijn onderzoek probeert de ex ante functie van het recht centraler te zetten. Hiermee bedoel ik de functie die recht heeft om toekomstig gedrag te beïnvloeden. Juristen worden opgeleid te denken vanuit een ex post perspectief, namelijk wat de juiste regels en procedures zijn om met gedrag uit het verleden om te gaan. 

De ex ante functie vereist een hele andere benadering. Zo kent het merendeel van de mensen niet alle juridische regels. Dat is vanuit een ex post perspectief niet zo’n probleem omdat je achteraf door juridisch onderzoek alle regels wel boven tafel kan halen. Maar als recht toekomstig gedrag moet sturen, dienen mensen die regels wel te moeten kennen.’ 

Kun je hier een voorbeeld van noemen?

‘Neem het geval van Maria Sharapova, zij werd veroordeeld voor het gebruik van doping. Het ging om een stof die maar een maand voor de veroordeling op een zwarte lijst was gezet. Zelf beweert ze dat ze hiervan niet op de hoogte was. Als dat nu echt zo was, en ze het echt niet wist, is dan natuurlijk geen excuus. Maar praktisch gezien kon deze dopingregel haar gedrag alleen maar sturen als ze er ook van op de hoogte was geweest. 

Ik wil met mijn onderzoek een gedragstheorie in het recht ontwikkelen, een behavioral jurisprudence, die foutieve beelden over gedrag binnen het recht corrigeert. Dit onderzoek poogt hiermee een gedragsrevolutie in het recht te stimuleren, net zoals de gedragseconomie heeft gedaan voor de klassieke economen.’

Hoe is de planning van het project? 

‘Ik heb van ERC een periode van vijf jaar gekregen om met resultaten te komen. Er komt een boek dat bestaande wetenschappelijke kennis bundelt. En drie promovendi gaan in de VS, de EU en China empirisch onderzoek doen naar de gedragsassumpties van juristen. Aan het einde van het project komt er een boek die de behavioral jurisprudence uiteenzet op basis van zowel de empirische inzichten over juristen als de bestaande wetenschappelijke kennis over recht en gedrag.’

Krijgt dit project nog navolging in het onderwijs?  

‘Alle bachelorstudenten krijgen mijn (verplichte) vak Recht en Gedrag. Het belang van gedrag en integriteit in het recht wordt steeds groter en krijgt steeds meer aandacht, ook in het beroepenveld. In relatief nieuwe juridisch functies als ‘compliance manager’ of toezichthouder speelt de invloed van gedrag een grote rol. Hoe verenig je het recht met hoe mensen handelen in een organisatie? Mijn onderzoek past daarom feilloos bij de ontwikkelingen het juridische veld.’ 

Over de Consolidator Grant

De ERC Consolidator Grantis bedoeld voor onderzoekers die zeven tot twaalf jaar geleden zijn gepromoveerd. Met de subsidie kunnen de onderzoekers zich vestigen als onafhankelijk onderzoeksleider.

Lees meer over de ERC Consolidator Grant van Benjamin de Rooij