Voor de beste ervaring schakelt u JavaScript in en gebruikt u een moderne browser!
EN

De Afrikaanse bevolking groeit snel én sneller dan verwacht. Het huidige beleid is vooral gericht op betere toegang tot anticonceptiemiddelen. Dit zou de geboortecijfers volgens assistent professor economie Pauline Rossi licht kunnen beperken.

Cruciale prikkels die bevolkingsgroei stimuleren worden echter verwaarloosd, stelt ze. In feite besluiten vrouwen uit economische overwegingen om (meer) kinderen te krijgen.

Het is dezer dagen lastig Pauline Rossi in levenden lijve te ontmoeten. Ze is veel onderweg sinds de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) haar ruim een jaar geleden een Veni-subsidie toekende om onderzoek te doen naar de oorzaken van bevolkingsgroei in Afrika. ‘Dankzij dit geld kan ik mijn onderzoek versnellen, verdiepen en zichtbaarder maken’, aldus de Française tijdens een interview op de Amsterdam School of Economics. Voordat ze de €250.000 kreeg besteedde Rossi ongeveer even veel tijd aan onderzoek als aan onderwijs. Nu besteedt Rossi, die de beurs over drie jaar kan spreiden, ongeveer een vijfde van haar tijd aan lesgeven. Het leeuwendeel van haar tijd steekt ze in onderzoek en het reizen dat daarmee gepaard gaat. “Ik kan nauwer samenwerken met medewerkers van lokale instellingen en autoriteiten, en met mijn mede-onderzoekers in Frankrijk en de Verenigde Staten.”

Hechte relaties

Kennis van mensen, instellingen, hun achtergronden en beweegredenen is onontbeerlijk voor onderzoek op het vlak van ontwikkelings- en familie-economie. Rossi ervoer dit in 2005, toen ze als student aan de Franse business school HEC aan een project meedeed gericht op lokale boeren in Peru. Met twee medestudenten deed de toen 19-jarige Rossi lokaal marktonderzoek. “We schreven een mooi verslag, waarin we de boeren adviseerden een coöperatie te vormen. Er kon enorm bespaard worden.” Het bleek een waardeloos advies. Langlopende conflicten hadden tot een tweedeling onder de boeren geleid. Samenwerken binnen één coöperatie was geen optie. Glimlachend: “We hadden ons op de logistieke en de economische kant gericht, en de menselijke factor over het hoofd gezien. Een zeer leerzame ervaring.”

Rossi heeft heel wat afgereisd sindsdien. Ze haalde haar bul aan HEC, werkte twee jaar in de bankensector in Mexico en koos vervolgens voor een academische carrière. Tijdens haar master en promotietraject aan de École d’économie de Paris verlegde ze haar focus van Latijns-Amerika naar Afrika. Ter verklaring wijst ze op de historische banden tussen Frankrijk en Afrika: “Voor empirisch onderzoek is goede toegang tot gegevens, instellingen en hun medewerkers nodig. Dat vergemakkelijkt het onderzoek en draagt ertoe bij dat de bevindingen van nut zullen zijn.” Sinds 2016 is Rossi universitair docent economie aan de UvA.

Incorrecte aannames

Voorspellingen omtrent de bevolkingsgroei in Afrika zitten er al decennia lang naast. In 2000 voorspelden de Verenigde Naties dat de Afrikaanse bevolking in 2100 tot meer dan twee miljard mensen zou groeien. In 2015 stond de voorspelling op meer dan vier miljard mensen.

Gegeven de daling van de vruchtbaarheid in Azië sinds de jaren zestig, verwachtte men dat het aantal kinderen per vrouw in Afrika zou dalen tot gemiddeld vier nu. Een vrouw in Afrika krijgt gemiddeld echter nog steeds vijf kinderen en de bevolking van het continent telt momenteel bijna 1,3 miljard mensen.

Men heeft het succes van de bestrijding van kindersterfte onderschat, aldus Rossi. Daarnaast is niet goed ingeschat wat voor gevolgen het wijdverspreide gezegde Kinderen zijn de rijkdom van de armen in het Afrikaanse continent zou hebben, verklaart ze.

Uiteenlopende factoren

Zo is bijvoorbeeld polygamie van invloed op het aantal kinderen dat vrouwen krijgen, zegt Rossi. Als één vrouw in een polygaam huishouden een kind krijgt, vergroot dat de kans dat andere vrouwen van dezelfde man ook (nog) een kind krijgen, ontdekte Rossi tijdens onderzoek in Senegal. “De vrouwen concurreren met elkaar omdat ze alleen via kinderen toegang kunnen krijgen tot de erfenis van hun man.” In West-Afrika heeft 33% tot 50% van de vrouwen te maken met polygamie, op de rest van het continent 10% tot 33%. De door Rossi omschreven ‘reproductieve rivaliteit’ is dan ook sterk van invloed op de bevolkingsgroei.

Ook beleid dat vrouwen eigen inkomstenbronnen en/of meer rechten geeft, is van invloed op de geboortecijfers, zo blijkt uit ander onderzoek waar Rossi aan meewerkt. ‘Als het vraagstuk van het inkomen op latere leeftijd is opgelost, krijgen vrouwen veel minder kinderen. In Namibië bijvoorbeeld, waar sociale pensioenen zijn geïntroduceerd, is het gemiddelde aantal kinderen in twintig jaar tijd van vijf naar 3,5 gedaald.’

Uiteindelijk zijn economische overwegingen sterk van invloed op de keuze van vrouwen om al dan niet (meer) kinderen te krijgen, zo kan uit Rossi’s onderzoek worden geconcludeerd.

Contraceptie niet het belangrijkste probleem

Menigeen gaat ervan uit dat gemakkelijke toegang tot anticonceptiemiddelen cruciaal is om de geboortecijfers in Afrika te doen dalen, vervolgt Rossi. Deze aanname wordt door historische gegevens over Europa echter niet gestaafd: in de 19e eeuw daalden hier de geboortecijfers zonder dat er moderne anticonceptiemiddelen beschikbaar waren.

Vruchtbaarheid in Afrika is geen kwestie van toegang tot anticonceptie, stelt Rossi. “Er wordt veel geld besteed aan toegang tot anticonceptie – het wordt niet aan het juiste probleem besteed. Mogelijk zal betere toegang tot anticonceptie de geboortecijfers wat doen dalen, maar de belangrijkste oorzaak van het hoge vruchtbaarheidsratio is simpelweg het feit dat de mensen kinderen willen.”

Vrouwen in Afrika kiezen ervoor om kinderen te krijgen vanwege de voordelen die het oplevert, benadrukt Rossi – ondanks de nadelen voor bijvoorbeeld de eigen gezondheid en het risico op overlijden. Bij een andere verhouding tussen de voor- en de nadelen, zal een deel van de vrouwen waarschijnlijk een andere beslissing nemen, denkt ze.

Meningen versus feiten

Het verkrijgen van de Veni-subsidie geeft Rossi niet alleen meer ruimte voor onderzoek, daarnaast kan ze haar bevindingen in bredere kring delen. Bevolkingsgroei in Afrika is een populair onderwerp maar de misvattingen over de onderliggende oorzaken van vruchtbaarheid zijn hardnekkig, benadrukt ze. ‘Iedereen heeft er een mening over. Ik vind het soms moeilijk om het verschil uit te leggen tussen meningen, ideologische dogma’s en feiten.’

Rossi’s onderzoek is niet gericht op de gevolgen van bevolkingsgroei, en ook niet op de implicaties voor de politiek. “De zorg bestaat dat excessieve bevolkingsgroei de ontwikkeling zal remmen. Omdat het een onderwerp van zorg is, observeer ik het en vind ik het interessant om de oorzaken van bevolkingsgroei te helpen verklaren.” Verbetering van de gezondheidszorg en de sociale zekerheid brengt financiële kosten met zich mee, terwijl verbetering van de vrouwenrechten, bijvoorbeeld door meer eigendomsrechten te geven, voor de betrokken staten politieke kosten kan veroorzaken.

Rossi benadrukt dat ze zich met positief onderzoek bezighoudt, niet met normatief onderzoek: “Het is aan politici en plaatselijke leiders om te beslissen hoe te handelen, gebaseerd op deze bevindingen.”

Meer weten? E-mail P.Rossi@uva.nl