De Centuripe pyxis is een opslagvat met deksel, gemaakt van een zeldzaam type aardewerk dat slechts gedurende een korte periode, in de derde eeuw voor Christus, werd geproduceerd in Centuripe op Sicilië. De vaas is rijk beschilderd met een bruiloftsscène. Apollo kijkt toe, terwijl liefdesgoden de scène en het deksel sieren. Juist die verfijnde, veelkleurige beschildering maakt het voorwerp bijzonder.

Sinds 1997 maakte de pyxis deel uit van de archeologische collectie van het Allard Pierson. Het museum verwierf het object dat jaar bij een Zwitserse kunsthandel op kunstbeurs TEFAF in Maastricht. De verkoper verklaarde dat de vaas al vóór 1970 in Zwitsers privébezit was. Dat jaartal is relevant omdat in 1970 de UNESCO-conventie tegen de illegale handel in cultuurgoederen tot stand kwam. Bij de aankoop werden echter geen nadere stukken over de herkomst of een uitvoervergunning overhandigd.

Een fotorolletje als cruciale schakel

Twintig jaar later, in 2017, vroegen de Siciliaanse autoriteiten om teruggave van de pyxis. Daarbij kwamen foto’s naar voren uit het archief van de historische vereniging SiciliAntica in Centuripe. De beelden waren gemaakt door een lokale fotograaf. Naast zijn gewone opdrachten fotografeerde hij ook recent opgegraven voorwerpen voor lokale tombaroli, grafrovers.

Op een van de negatiefrollen staat de pyxis kort na de opgraving. Op diezelfde rol staat ook een groepsfoto van een huwelijk in Centuripe in 1979. Dat ogenschijnlijk alledaagse beeld hielp de foto’s te dateren. Het fotorolletje bleek daarmee een cruciale schakel in het herkomstonderzoek.

De combinatie van de beelden maakt aannemelijk dat de pyxis niet afkomstig was uit een Zwitserse oude collectie, maar in of rond 1979 via het illegale circuit is uitgevoerd. Die conclusie past bij de gedocumenteerde praktijk van clandestiene opgravingen van in de rots uitgehakte graven in de directe omgeving van Centuripe.

Geen wettelijke plicht, wel een ethische keuze

In Italië was het destijds verboden om archeologische voorwerpen zonder uitdrukkelijke toestemming van de staat op te graven of uit te voeren. De aankoop door het Allard Pierson was naar Nederlands recht in 1997 echter niet onrechtmatig. Nederland ratificeerde de UNESCO-conventie van 1970 pas in 2009. De uitvoeringswet trad datzelfde jaar in werking en de regels zijn sinds 2016 opgenomen in de Erfgoedwet. Deze wetgeving heeft geen terugwerkende kracht.

Daarom bestond er in dit geval geen wettelijke verplichting om de vaas terug te geven. Het Allard Pierson besloot op grond van het herkomstonderzoek en in overleg met de Siciliaanse autoriteiten toch tot vrijwillige teruggave op ethische gronden.

Begin van verdere samenwerking

'Deze restitutie is geen eindpunt, maar juist het begin van een verdere samenwerking met Siciliaanse autoriteiten, onderzoekers en museale instellingen op het gebied van herkomstonderzoek', zegt Rogier Kalkers, hoofd herkomstonderzoek bij het Allard Pierson.

'Deze teruggave markeert een belangrijke stap in de samenwerkingsrelaties tussen Nederland en Sicilië', aldus Francesco Paolo Scarpinato, regionaal minister van Cultureel Erfgoed en Siciliaanse Identiteit. 'Wij zijn bijzonder trots en verheugd over deze terugkeer naar huis, die de aantrekkingskracht van de kostbare collecties met het zeldzame, uit Centuripe afkomstige aardewerk ongetwijfeld verder zal versterken. De pyxis zal permanent worden tentoongesteld in het Regionaal Museum van Centuripe.'

Gekoppeld aan deze restitutie richten het Allard Pierson en Siciliaanse en Nederlandse experts een werkgroep op. Die gaat de pyxis en vergelijkbare objecten verder onderzoeken. Daarbij ligt de nadruk onder meer op onderzoek naar klei, pigmenten en stijl.

'Van objecten uit deze regio is door roof, plundering en vervalsing vaak weinig bekend over de archeologische context. Ook staat de authenticiteit van sommige voorwerpen en beschilderingen ter discussie', zegt Laurien de Gelder, conservator archeologische collecties West-Azië en de Griekse wereld bij het Allard Pierson. 'Door kennis en onderzoeksmethoden te combineren, willen we meer inzicht krijgen in de productie en authenticiteit van dit bijzondere aardewerk.'

Tijdens een ceremonie op 7 oktober in het Allard Pierson in Amsterdam werd de Centuripe pyxis officieel overgedragen aan de Siciliaanse autoriteiten. Zij werden vertegenwoordigd door de assessore (regio-minister) en de directeur-generaal van het Assessorato dei beni culturali e dell’identità siciliana (het Departement voor cultureel erfgoed van de regio Sicilië) en het Comando Carabinieri Tutela Patrimonio Culturale (het team kunstcriminaliteit van de carabinieri).