In haar proefschrift onderzoekt De Jong deze vragen aan de hand van quantumtechnologie. Die kan in de toekomst mogelijk toepassingen hebben bij de ontwikkeling van medicijnen, navigatie en digitale beveiliging.

‘Maar wetenschappers weten nog niet precies hoe deze technologie zich zal ontwikkelen en wat we er uiteindelijk mee kunnen’, stelt De Jong. ‘Toch kunnen we nu al vragen stellen die niet alleen over de technologie zelf gaan.’

Begrijpen wat technologie kan

Voor een zinvolle ethische discussie is het volgens De Jong cruciaal dat we de technologie begrijpen. ‘Dat klinkt logisch maar het was volstrekt onduidelijk wat het betekent om een technologie te begrijpen. Dat heb ik uitgewerkt.’

De Jong maakt onderscheid tussen verschillende vormen van begrip. ‘We richten ons vaak vooral op de technische werking. Maar technologie begrijpen kan ook betekenen dat je weet hoe je het moet gebruiken of snapt welke doelen je ermee kunt bereiken.’

Inzicht in de mogelijke functies en toepassingen van een technologie geeft ons een startpunt om na te denken over maatschappelijke gevolgenEline de Jong

Welke vorm van begrip relevant is hangt af van de rol die iemand heeft. Een ontwikkelaar, een gebruiker of een innovatieve ondernemer: ieder heeft een andere vorm van begrip nodig. Voor ethische discussies is vooral inzicht belangrijk in de mogelijke functies en toepassingen van een technologie. ‘Dat geeft ons een startpunt om na te denken over maatschappelijke gevolgen.’

Ethische vragen in een vroeg stadium

Naast dit onderscheid in begrip, verandert welke ethische vragen zinvol zijn naarmate een technologie zich verder ontwikkelt. Dit noemt De Jong de ‘ethische ontvankelijkheid’ van technologie.

‘In een vroeg stadium is vaak nog veel onzeker. Dan is het zinvoller om te onderzoeken welke verwachtingen er over een technologie bestaan, wie die verwachtingen bepaalt en welke problemen de technologie zou moeten oplossen. Voor dat soort ethische vragen is het nooit te vroeg.’

Door vroeg over betekenis, doelen en verwachtingen te praten, kan de samenleving invloed hebben op de ontwikkeling van een technologie. Vragen over concrete gevolgen zijn in die fase vaak speculatief en kunnen de discussie de verkeerde kant op sturen.

Concretere vragen later

Naarmate een technologie zich verder ontwikkelt en de mogelijke toepassingen duidelijker worden, komt er meer houvast en noodzaak voor vragen over de gevolgen. ‘Dan is het belangrijk om na te denken over de consequenties en aan welke knoppen we kunnen draaien om die te beïnvloeden.’

Ook in die fase kan de samenleving invloed uitoefenen, stelt De Jong. ‘Als mensen een technologie niet meer willen gebruiken, heeft dat invloed. Filosofie kan volgens mij bijdragen aan die tegenmacht.’

Ik wil graag af van het beeld van de filosoof als “party pooper” die alleen maar op de rem traptEline de Jong

Dit betekent niet dat we ernstige risico’s moeten negeren totdat de technologie verder is ontwikkeld. ‘Als er voldoende reden is om een risico serieus te nemen, ondanks alle onzekerheden, kan het juist belangrijk zijn om vroeg na te denken over passende voorzorgsmaatregelen.’

Wie bepaalt?

De Jong onderzocht ook hoe mensen die betrokken zijn bij de ontwikkeling van quantumtechnologie over de toekomst ervan spreken. Daarbij ziet ze vaak veel optimisme en de verwachting dat technologie maatschappelijke problemen kan oplossen. ‘Zo’n benadering kan andere oplossingen en de sociale of politieke kant van problemen uit beeld drukken. Daarom is het belangrijk om ook te vragen wie bepaalt welk probleem centraal staat en wiens belangen de ontwikkeling van technologie sturen.’

Filosoof als partner

Soms worden ethische vragen gezien als een rem op innovatie. Volgens De Jong is dat onterecht. ‘Ik wil graag af van het beeld van de filosoof als “party pooper” die alleen maar op de rem trapt. Ik zie verantwoorde innovatie als succesvolle innovatie, en andersom. Daarvoor is samenwerking nodig tussen mensen met technische kennis en mensen die de maatschappelijke gevolgen onderzoeken.’

Proefschriftdetails

Eline de Jong, 2026, ‘Technological Understanding and Ethics Readiness of Technology. The role of understanding and timing in the ethics of quantum technologies’, promotores: prof. dr. S.J.L. Smets en dr. S. De Haro Ollé . Co-promotores: mr. dr. B.F.W. Wernaart en dr. C. Shelley-Egan.

Tijd en locatie

Donderdag 3 december, 16.00-17.30, Agnietenkapel, Amsterdam