Persmap Maria van Nesse
Door de vondst van haar aantekeningenboek behoort Maria van Nesse in één klap tot de best gedocumenteerde mensen van haar tijd
  • Persbericht

    Unieke vondst: 17e eeuw vanuit vrouwenogen

    In een Belgisch familiearchief is bij toeval een unieke bron over de zeventiende-eeuwse Noordelijke Nederlanden boven water gekomen. Het eenvoudig ogende boekje bevat een schat aan gedetailleerde informatie over het dagelijks leven in de zeventiende eeuw, gezien door de ogen van een vrouw: Maria van Nesse. Door de vondst behoort Van Nesse in één klap tot de best gedocumenteerde mensen van haar tijd. UvA-kunsthistoricus Judith Noorman en Robbert Jan van der Maal onderzochten haar leven en schreven er een boek over: Het unieke memorieboek van Maria van Nesse (1588-1650). Nieuwe perspectieven op huishoudelijke consumptie.

    Ons beeld van de zeventiende eeuw leunt nog altijd zwaar op mannelijke ooggetuigenissen. Dat maakt de vondst van een memorieboek van een vrouw – en nog wel een zelfstandig handelende vrouw – extra bijzonder. Maria van Nesse woonde in Alkmaar en was niet alleen zeer welgesteld, maar ook ongehuwd. Dat gaf haar veel vrijheid om haar eigen leven in te richten.

    Beeld van mannenwereld is achterhaald

    Van Nesse kocht kunst, huishoudelijke producten en liturgische voorwerpen voor haar kerk, en kwam bij vooraanstaande, Alkmaarse kunstenaars over de vloer. Van 1623 tot 1646 hield ze haar huishoudboek bij: nauwgezet noteerde ze al haar uitgaven en beschreef ze gebeurtenissen die ze wilde onthouden. In het boekje komen allerlei aspecten van het dagelijks leven voorbij, van recepten en medische adviezen tot feestvieren, begraven en het laten maken van kleding en schilderijen.

    Het boekje biedt onder meer belangrijke nieuwe perspectieven op de zeventiende-eeuwse kunstmarkt, stelt Judith Noorman, die als kunsthistoricus verbonden is aan de Universiteit van Amsterdam. ‘Er wordt altijd gezegd dat de zeventiende-eeuwse kunst voor en door mannen werd gemaakt, maar deze volstrekt nieuwe bron toont aan dat het beeld van die mannenwereld totaal achterhaald is. Van Nesse heeft wel honderd keer een kunstaankoop gedaan en beschrijft die tot in detail.’

    Van sociaal netwerk tot sinterklaascadeaus

    Om de ruim tweehonderd pagina’s aan handgeschreven tekst in korte tijd te kunnen transcriberen, schakelden de onderzoekers de hulp in van twintig Alkmaarse vrijwilligers. Daarnaast doken Noorman en Van der Maal in de archieven om meer te weten te komen over de tot voor kort onbekende Van Nesse. In hun boek tonen ze haar leven in hyperdetail: van het huis waar ze woonde tot haar sociale netwerk, hoe ze haar dagen invulde en de sinterklaascadeaus die ze kocht.

    Het boek biedt daarmee een uniek inkijkje in het dagelijks leven van een zeventiende-eeuwse vrouw.  ‘Hoe goed de zeventiende eeuw ook bestudeerd is,’ zegt Noorman, ‘het beeld van die periode is nog altijd deels onscherp. We weten veel over de grote kunstenaars en zeevaarders uit die tijd, maar het is altijd heel moeilijk geweest ons voor te stellen hoe het dagelijks leven was – laat staan dat van een vrouw. Met Maria van Nesse komt daar nu eindelijk verandering in.’

Beeldmateriaal

In haar memorieboek noteerde Maria van Nesse een gezegde dat ze had gehoord. ‘men saijt voer een spreck wort katten ende honden, leuwen ende beren konnen die menschen beheren,’ schreef ze, ‘maer der en is op aerden geen soo starcken man die een quaet wijf beheren kan’. Het gezegde doet wellicht vermoeden dat van nesse in de kracht van haar geslacht geloofde. Of vond ze het gewoon een grappige spreuk? (Fotovermelding: Rijksarchief Mons, België. Foto: Judith Noorman).
Maria van Nesse noteerde ook medische recepten, zoals deze remedie tegen tandpijn. (Fotovermelding: Rijksarchief Mons, België. Foto: Judith Noorman).
Boekcover
Van Nesse woonde in een zestiende-eeuws pand dat nog van haar grootvader was geweest. Het is het huis helemaal links op deze tekening die Cornelis Pronk in 1727 maakte. (Collectie Koninklijk Oudheidkundig Genootschap, Atlas Schoemaker. Foto: Koninklijke Bibliotheek, Den Haag)
Deze dwarsdoorsnede laat zien hoe groot Van Nesses huis was en waar de vertrekken waren. Dankzij het aantekeningenboek weten we heel precies wat er zich in het voorname huis aan de Alkmaarse Langestraat afspeelde. (Fotovermelding: Studio Berry Slok/ Peter Bitter, Archeologisch Centrum gemeente Alkmaar).
Op deze stadsplattegrond van Alkmaar zijn plaatsen gemarkeerd waarmee Maria van Nesse goed bekend zal zijn geweest. Tussen deze locaties lagen vermoedelijk haar meest gelopen routes. (Joan Blaeu/Margreet van de Burgt, Plattegrond van Alkmaar, 1649, Regionaal Archief Alkmaar)
Reliek van het Heilig Bloedwonder dat in 1643 uit de houder werd gehaald, waarna Maria van Nesse het stukje stof met een draad herstelde (Alkmaar, Sint-Laurentiuskerk).
Zilveren monstrans die Maria van Nesse liet maken voor de kerk van pastoor Kater, 1643 (Alkmaar, Sint-Laurentiuskerk).
Van Maria van Nesse zelf zijn geen portretten overgeleverd, maar wel van haar familieleden. Zoals dit portret van haar moeder, Anna Harcks (1553/54-1612), particuliere collectie.
Portret van Maria van Nesses zwager, Jacob Nobel (anonieme kunstenaar, 1611, Valenciennes, Musée des Beaux-Arts)
Portret van Maria van Nesses zus, Adriana van Nesse (anonieme kunstenaar, 1611, Valenciennes, Musée des Beaux-Arts).

Quotes

Christi Klinkert, conservator Stedelijk Museum Alkmaar: 'Er wordt wel gezegd dat het verleden een vreemd land is. Dat geldt helemaal voor het verleden van mensen die geen macht hadden. Hun daden en omstandigheden zijn immers van oudsher slecht gedocumenteerd. Maar dankzij Maria van Nesses uitvoerige notities - én de gedegen analyse ervan door Judith Noorman en Robbert Jan van der Maal - is het dagelijks leven van een katholieke vrouw in zeventiende-eeuws Alkmaar verbazend dichtbij. Voor een museumconservator als ik is zo’n document een goudmijn: het biedt stof voor vele nieuwe verhalen over het oude Alkmaar.'

Judith Noorman, universitair docent Kunstgeschiedenis, Universiteit van Amsterdam: 'Van een vondst als deze bron kun je als onderzoeker alleen maar dromen, dacht ik. Haar kostuums en juwelen, schilderijen en religieuze kunst en schenkingen aan de kerk; de details waarmee ze haar kunstaankopen beschreef, is ongekend. En duizelingwekkend! Maria van Nesse is op slag de best gedocumenteerde kunstkoper uit Rembrandts tijd, man of vrouw. Iedereen met interesse in zeventiende-eeuwse kunst moet kennismaken met Maria van Nesse.'