De Vidi is een persoonsgebonden wetenschappelijke beurs die zich richt op onderzoekers die zich bevinden in het stadium van hun transitie naar leiderschap.

In totaal wijst NWO in deze Vidi-ronde 109 beurzen toe: 42 toewijzingen bij Exacte en Natuurwetenschappen (ENW), 35 bij Sociale en Geesteswetenschappen (SGW), 13 bij Toegepaste en Technische Wetenschappen (TTW), en 19 bij ZonMw.

De UvA-toekenningen

Dr. Sara Geven (Amsterdam Institute for Social Science Research): Hoe signalen van scholen ongelijkheid structureren

De schoolprestaties van leerlingen uit kansarme milieus blijven achter op die van bevoordeelde leeftijdsgenoten. Hoewel deze verschillen veelal worden toegeschreven aan ‘gebreken’ in kansarme gezinnen, zijn de institutionele culturen van scholen – de normen, waarden en verwachtingen die zij uitdragen in missies en beleid – waarschijnlijk essentieel. Gebruikmakend van computationele methoden en onderbenutte grootschalige data over schoolculturen voert Geven het eerste bevolkingsbrede onderzoek uit naar de institutionele culturen van Nederlandse basisscholen en hun relatie met onderwijsongelijkheid. Experimenten en kwalitatieve interviews zullen onderliggende mechanismen blootleggen door inzicht te bieden in hoe ouders met uiteenlopende achtergronden reageren op verschillende institutionele schoolculturen.

Prof. dr. Eirini Karyotaki (Psychology Research Institute): Hoe behandelingen werken: depressie symptoom voor symptoom in kaart brengen

Wie zou psychotherapie, antidepressiva of een combinatie daarvan moeten krijgen bij depressie? Ondanks tientallen jaren onderzoek kunnen we deze vraag nog steeds niet betrouwbaar beantwoorden voor individuele patiënten. Karyotaki kiest voor een nieuwe benadering door depressie niet te zien als één aandoening, maar als een netwerk van samenhangende symptomen die elkaar beïnvloeden. Door geavanceerde netwerkanalyse te combineren met grootschalige klinische trialdata, gaat zij inzicht geven in hoe behandelingen de interacties tussen symptomen beïnvloeden, waarom patiënten verschillend reageren en welke symptoompatronen de beste behandelkeuze voorspellen. De resultaten zullen bijdragen aan meer gepersonaliseerde en effectievere zorg voor depressie. 

Dr. Nadine Ketel (Amsterdam School of Economics): Verborgen kosten van criminaliteit: oorzaken en gevolgen van slachtofferschap en mogelijke beleidsinterventies

Jaarlijks worden miljoenen mensen slachtoffer van criminaliteit. Toch weten we weinig over de maatschappelijke kosten van slachtofferschap, met name voor jongeren. Heeft slachtofferschap een negatief effect op schoolprestaties? Wat gebeurt er met de schoolloopbaan van een kind wanneer een broer of zus, klasgenoot of ouder slachtoffer wordt? Speelt de schoolomgeving een rol in wie slachtoffer wordt? En beïnvloedt de wijze van vervolging en berechting de impact op slachtoffers? Ketel gebruikt unieke Nederlandse data over individueel slachtofferschap gekoppeld aan onderwijs- en rechtbankgegevens. Op die manier gaat zij de kennisbasis leveren voor effectief beleid gericht op zowel criminaliteitspreventie als de ondersteuning van slachtoffers.

Dr. Vlad Niculae (Informatics Institute): RECONSTRUCT: Controleren en structureren hoe AI-taalmodellen redeneren

Grote taalmodellen, tegenwoordig hét boegbeeld van AI, redeneren over ingewikkelde taken via tekst: ze kunnen de ‘denkstappen’ produceren die leidden tot het antwoord. Hun missers zijn te herleiden tot ‘overmatig herkauwen’, waarin hun ongestructureerde denkproces lang en chaotisch wordt of zelfs van de output afdwaalt. Dit maakt AI voor experts te onbetrouwbaar om te integreren in toepassingen waar veel op het spel staat. Niculae gaat betrouwbare taalmodellen ontwikkelen die op een gestructureerde manier redeneren door een compact, hiërarchisch plan te maken dat niet groter is dan nodig. De inspiratie hiervoor komt van conceptmaps en andere manieren waarop experts hun aantekeningen ordenen.

Dr. Fernando Pascoal dos Santos (Informatics Institute): Prosociale aanpassing aan transparante algoritmen

AI wordt tegenwoordig gebruikt bij beslissingen die grote gevolgen hebben voor het leven van mensen, bijvoorbeeld bij fraudedetectie, contentmoderatie of werving en selectie. De algoritmen moeten transparant zijn, zodat mensen kunnen begrijpen hoe beslissingen tot stand komen en zich daarop kunnen aanpassen. Mensen kunnen zich echter op verschillende manieren aanpassen: ze kunnen zich daadwerkelijk fouten verbeteren of corrigeren, wat wenselijk is (prosociale aanpassing), of de algoritmen in hun voordeel gebruiken zonder hun eigen situatie daadwerkelijk te verbeteren (kwaadwillige aanpassing). Pascoal dos Santos onderzoekt hoe mensen en AI zich in wisselwerking met elkaar ontwikkelen en ontwikkelt tools om prosociale aanpassing aan algoritmen te stimuleren, waarmee AI-algoritmen zowel transparant als robuust kunnen zijn.

Dr. Sandro Pezzelle (Institute for Logic, Language and Computation): Beoordelen en becommentariëren AI-systemen gebeurtenissen zoals mensen dat doen?

AI-systemen worden steeds vaker gebruikt om online video’s te zoeken, aan te bevelen en te modereren. Daartoe moeten ze omgaan met de echte, alledaagse taal die mensen gebruiken als ze over beelden praten – bijvoorbeeld of opmerkingen als ‘ongelooflijk’ of ‘ik wist dat ze het zouden doen’ passende beoordelingen zijn van een specifiek moment. Pezzelle gaat in meerdere talen testen ontwikkelen om te meten hoe goed huidige modellen zulke pragmatische opmerkingen koppelen aan gebeurtenissen in video. Hij onderzoekt en verfijnt vervolgens hun interne werking, met als doel betrouwbaardere en beter uitlegbare video-AI.     

Dr. Sebastian Pfeilmeier (Swammerdam Institute for Life Sciences): Kool beschermen tegen zwartnervigheid

Kool en aanverwante groenten kunnen ernstig worden aangetast door zwartnervigheid, een bacteriële ziekte die tot aanzienlijke oogstverliezen leidt. De ziekteverwekker, Xanthomonas campestris, dringt de plant binnen via kleine waterporiën aan de bladrand en verspreidt zich vervolgens via de vaatbundels. Pfeilmeier onderzoekt welke bacteriële eiwitten de celwand van de plant beschadigen en hoe specifieke bladcellen deze indringer herkennen en tegenhouden. Door plantgenen te identificeren die deze natuurlijke afweer versterken, draagt zijn onderzoek bij aan het kweken van koolvariëteiten die minder pesticiden nodig hebben en beter bestand zijn tegen ziekten.

Dr. Nanke Verloo (Amsterdam Institute for Social Science Research): Als burgers de overheid vermijden: Democratie in tijden van onbehagen, afstand en wantrouwen

Nederlanders zijn steeds ontevredener met de overheid. Sommigen mijden hierdoor de staat. Hoewel er onderzoek bestaat naar het waarom, weten we weinig over hoe zij de staat vermijden en hoe overheden hierop reageren. Dit is opmerkelijk omdat staatsmijding wordt gezien als een democratische bedreiging. Verloo gaat deze kennislacunes vullen door de praktijken van burgers en de reacties van overheden te vergelijken bij vier groepen: soevereinen die autoriteit afwijzen, krakers die gemeenschappen opbouwen, woonwagenbewoners en milieubewuste grondeigenaren. Zij combineert fundamentele etnografische onderzoeksmethoden met innovatieve transdisciplinaire methoden waarin burgers en ambtenaren kansen voor democratische autonomie analyseren en democratische praktijken verbeteren. 

Dr. Rik Westland (Amsterdam UMC): MODERNART: persoonlijke zorg voor aangeboren nieraandoeningen

Bij meer dan de helft van de kinderen en jongvolwassenen met nierfalen zijn aangeboren nieraandoeningen de oorzaak. Op het moment dat aangeboren nieraandoeningen worden ontdekt, kan niet goed worden weergegeven wie nierfalen krijgt en wie niet. Westland combineert geavanceerde laboratoriumtechnieken, beeldvorming en kunstmatige intelligentie om de moleculaire kenmerken van aangeboren nieraandoeningen gedetailleerd vast te leggen. Zo schetst hij nieuwe perspectieven voor gerichte, patiëntvriendelijke voorspelling en behandeling van de nierfunctie voor kinderen met aangeboren nieraandoeningen.