Als emoties en persoonlijke overtuigingen zwaarder wegen dan feiten en expertise, maakt dit het lastiger om desinformatie te herkennen en te corrigeren. ‘Dat kan allerlei consequenties hebben’, stelt psycholoog Bastiaan Rutjens van de Universiteit van Amsterdam en een van de onderzoekers. ‘Bijvoorbeeld risico’s voor de gezondheid, omdat mensen op hun gevoel ongefundeerde medische adviezen volgen, zoals we die steeds vaker op sociale media zien. Of ze laten wetenschap links liggen, omdat het niet strookt met hun eigen gevoel.’  

De onderzoekers noemen deze manier van denken intuïtieve epistemologie: het idee dat je kunt aanvoelen wat waar is en dat ieders waarheid evenveel waard is. ‘Dit concept is eerder beschreven in de geesteswetenschappen, door onder meer UvA-hoogleraar Wouter Hanegraaff, maar tot nu toe bestond er geen goede methode om het te meten’, stelt Rutjens.  

Twee overtuigingen: ‘waarheid voel je’ en ‘waarheid is relatief’ 

De Youniversalism-schaal meet twee soorten overtuigingen: 

1.  Je kunt aanvoelen wat waar is: Mensen scoren hoog op dit onderdeel als ze uitspraken als ‘Ik vertrouw mijn onderbuikgevoel om te weten wat waar is’ of ‘Ik kan meestal voelen of een bewering klopt, ook als ik niet kan uitleggen waarom’ herkenbaar vinden. 
2. Waarheid is subjectief:  Dit gaat over het idee dat waarheid relatief en persoonsgebonden is. Voorbeelden zijn stellingen als: ‘Wat waar is, hangt af van de context’ en ‘De waarheid komt van binnenuit’. 

‘We zien dat wát mensen geloven verandert, en vooral hóe ze bepalen wat waar is. Dat maken we met deze schaal meetbaar’, aldus Rutjens. 

Spiritueel en sceptisch over wetenschap 

Het is ook belangrijk om te begrijpen hoe deze manier van denken samenhangt met andere maatschappelijke ontwikkelingen. ‘Naast de groeiende nadruk op gevoel, noemen steeds meer mensen zichzelf “spiritueel maar niet religieus’”, stelt Rutjens. ‘Spirituele mensen stellen vaak dat waarheid te vinden is door naar binnen te kijken en via persoonlijke ervaring.’ 

De Youniversalism-schaal toont dat hoe hoger iemand scoort op Youniversalism, hoe spiritueler diegene zichzelf doorgaans ziet. Tegelijkertijd scoort deze groep lager op vertrouwen in wetenschap. ‘Dat duidt op meer scepsis tegenover wetenschappelijke bevindingen’, stelt Rutjens. 

Gevolgen voor desinformatie 

Volgens de onderzoekers helpt Youniversalism te verklaren waarom sommige mensen hardnekkig vasthouden aan ideeën die strijdig zijn met feiten, maar voor hén ‘kloppen’, zoals het drinken van rauwe melk als gezondheidsadvies of complottheorieën rond corona. 

‘Wie sterk gelooft dat waarheid uit het eigen gevoel komt, zal minder geneigd zijn om zich door data, experts of officiële bronnen te laten overtuigen’, legt Rutjens uit.  

De schaal kan beleidsmakers, artsen en wetenschapscommunicatoren helpen om beter in te schatten welke groepen vooral op gevoel varen en welke argumenten bij hen mogelijk meer effect hebben. ‘Als we dit weten, kunnen we wetenschappelijke informatie anders brengen’, aldus Rutjens. ‘Bijvoorbeeld minder in termen van “droge feiten” en meer via verhalen en persoonlijke ervaringen.’ 

Artikelgegevens 

Julius März, Ann-Kathrin Arui & Bastiaan T. Rutjens, Understanding experiential and subjective truth: Development and validation of the ‘Youniversalism’ scale', in: Personality and Individual Differences, Volume 258, August 2026