Als expert op het gebied van bestuur en beleid is Verhoeven betrokken bij het onderzoeksproject Just Prepare. Dit project is ontstaan vanuit lange samenwerking met praktijkpartners rond de energietransitie, onder andere binnen Energy Lab Zuidoost in Amsterdam. Het project is een samenwerking van vier universiteiten, twee hogescholen en allerlei praktijkpartners, en kijkt naar wijken waar veel mensen wonen met een laag inkomen. Juist daar is verduurzamen ingewikkeld. Niet omdat bewoners tegen duurzaamheid zijn, maar omdat de gevolgen groot kunnen zijn, bijvoorbeeld voor hun portemonnee. ‘Stel dat energie €50 per maand duurder wordt. Voor sommige mensen betekent dat gewoon dat ze minder te eten hebben,’ zegt Verhoeven.

Van gas naar inductie

Maar de vragen en problemen zitten ook in heel praktische dingen, zoals koken. In veel plannen stappen woningcorporaties over op inductie. Technisch logisch, maar niet altijd vanzelfsprekend voor bewoners. 'Als je gewend bent om te koken op gas, bijvoorbeeld met een wok, dan is inductie ineens iets heel anders,' zegt Verhoeven. 'Dat lijkt klein, maar voor mensen is het onderdeel van hun dagelijkse leven.'

Rechtvaardigheid

In het project Just Prepare staat rechtvaardigheid centraal, in verschillende vormen. Die rechtvaardigheid richt zich op de volgende vragen:

1. Wie betaalt de kosten en wie profiteert? Is er een kans dat bewoners (verder) in energiearmoede terechtkomen?
2. Mogen bewoners meepraten? In hoeverre mogen ze meedenken en meebeslissen over plannen die zorgen voor veel verandering in hun woning en leefomgeving ?
3. Worden bewoners gezien en serieus genomen? Wordt er echt geluisterd naar de vragen die ze hebben over hun leefwijze, zorgen en dagelijkse realiteit?

Het goede voorbeeld

In de wijk Bospolder-Tussendijken in Rotterdam, verloopt de transitie opvallend soepel. Dat heeft vooral te maken met die derde vorm van rechtvaardigheid: gezien worden. Als onderdeel van het traject ging De Verbindingskamer langs bij bewoners om een praatje te maken.

‘In Rotterdam is van begin af aan écht aandacht geweest voor de bewoners’, vertelt Verhoeven. ‘En dan dus niet beginnen met: wij zijn van de woningcorporatie, maar met de vraag: hoe gaat het met u? Bewoners konden aan de mensen van de Verbindingskamer vertellen waar ze tegenaan liepen, ook als dat niets met energie te maken had. Hun vragen en problemen werden serieus genomen en aangepakt. Daardoor ontstond vertrouwen. In één gebouwencomplex werden uiteindelijk meer dan veertig bewoners actief om als vrijwilliger andere bewoners te helpen met hun vragen. Dat was veel meer dan verwacht.’

Vergelijking tussen kwetsbaar en welvarend

Het mooie voorbeeld in Rotterdam is één van de voorbeelden die Verhoeven onderzoekt voor het project Just Prepare. Naast Rotterdam, volgt het project wijken in Amsterdam Zuidoost, Nijmegen Dukenburg en Gemert. Gemert is behoorlijk anders dan de andere onderzoekslocaties: het is een relatief welvarende wijk, waar bewoners korte(re) lijntjes hebben met instanties. Daarom kan deze gebruikt worden als vergelijkingsmateriaal met de andere wijken waar instanties met meer wantrouwen te maken hebben.

Living Labs

Voor al deze plekken zijn zogenaamde Living Labs opgezet; hier komen onderzoekers en praktijkpartners bij elkaar om samen te werken aan concrete vraagstukken uit de dagelijkse praktijk; in dit geval dus rondom de energietransitie. Daarnaast is er twee keer per jaar een overkoepelend Learning Lab. Hier worden inzichten uit de living labs gedeeld en besproken met een bredere groep geïnteresseerden, zoals gemeenten, provincies, consultants en bedrijven.

Geen standaardoplossing

Het succes in Rotterdam betekent niet dat dezelfde aanpak overal werkt. Elke wijk is anders. De technische mogelijkheden verschillen, net als de sociale situatie en het vertrouwen tussen bewoners en instanties. ‘Je kunt dit niet kopiëren en plakken in een andere wijk,’ zegt Verhoeven. ‘Je moet altijd kijken: wat speelt hier?’ Ook geld speelt een rol. In Rotterdam waren extra subsidies beschikbaar en wilden gemeente, woningcorporatie en energiebedrijf samen investeren. Dat is lang niet overal het geval.

Luisteren kan echt het verschil maken

Verhoeven doet al jarenlang praktijkgericht onderzoek, maar toch wordt hij soms nog verrast door resultaten uit projecten zoals Just Prepare. 'Dat de persoonlijke aandacht voor bewoners zó'n groot verschil kan maken, had ik van tevoren niet bedacht. Ik hoop echt dat we aan instanties kunnen overbrengen dat we voor succes dus niet alleen naar cijfers en schema's moeten kijken, maar ook naar ervaringen van mensen. Als je het goed aanpakt en bewoners echt serieus neemt, kom je uiteindelijk sneller vooruit'.