‘Mensen die zeggen dat gemeenten simpelweg het beleid van Den Haag uitvoeren, doen alsof de Tweede Kamer alles zelf kan bepalen’, stelt politicoloog Henk van der Kolk. Hij werkt al jaren samen met Stichting Kiezersonderzoek Nederland. Deze stichting onderzoekt rond verkiezingen wat kiezers beweegt en hoeveel vertrouwen ze hebben in politiek en democratie. ‘Maar ook landelijke politiek is ingeperkt. Bijvoorbeeld door geld en regels binnen Europa. Kortom: elke bestuurslaag heeft grenzen.’

‘Als je op die manier kijkt naar politiek, zie je dat lokaal bestuur wél invloed heeft. Gemeenten kunnen hun eigen prioriteiten stellen en keuzes maken op basis van een politieke overweging’, legt Van der Kolk uit.

Gemeentepolitiek in de praktijk

Hoe zie je dit terug in je eigen woonplaats? Van der Kolk noemt twee concrete terreinen waar gemeenten duidelijke keuzes maken:

Bouw van nieuwe woningen

Waar bouw je en voor wie: woningen voor de hogere inkomensgroepen, of voor mensen uit in de sociale huursector? De gemeente Enschede heeft in het verleden bewust gebouwd voor de hogere inkomens, om deze mensen naar de stad te trekken en de economie te versterken. Ook de locatie van woningbouw speelt een rol. Houd je rekening met de natuur, of reserveer je juist plek voor industrie?

Zorg en ondersteuning

Gemeenten gaan ook zelf over de zorg. De Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) zorgt ervoor dat inwoners zo lang mogelijk zelfstandig thuis kunnen wonen. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de uitvoering hiervan en moeten hun inwoners ondersteuning aanbieden. Kies je als gemeente voor maatwerk, waar wijkteams langskomen en kijken welke hulp iemand nodig heeft? Of voor een algemene aanpak, met een loket waar inwoners zelf hulp moeten aanvragen? Maatwerk sluit beter aan, maar is een stuk duurder. Een algemene aanpak is goedkoop, maar past minder goed bij iemands thuissituatie.

Hoe lokale en nationale verkiezingen elkaar beïnvloeden

Op de vraag hoe landelijke en lokale verkiezingen elkaar beïnvloeden is Van der Kolk helder: nationale ontwikkelingen beïnvloeden sterk de lokale verkiezingen. ‘Als een partij als Forum voor Democratie nationaal meer zetels krijgt, zie je dat terug in sommige gemeenten waar de partij tot dat moment eigenlijk nog niets voorstelt. Kiezers stemmen dan op het landelijke beleid van die partij, bij de gemeenteraadsverkiezing.’

De invloed van lokaal naar nationaal is minder sterk. Toch legt Van der Kolk uit dat de gemeenteraadsverkiezingen kunnen worden gezien als een graadmeter van wat er landelijk speelt. ‘Doen de coalitiepartijen het goed in de gemeenteraadsverkiezingen, wordt dat gezien als steun voor de Nederlandse regering. Gaan ze juist hard onderuit in de gemeenten, kan het kabinet zich afvragen of ze hun beleid moeten aanpassen.’

Lokale partij versus lokale afdeling

Wat voor partijen doen er mee aan de gemeenteraadsverkiezingen, en hoe onderscheiden zij zich van elkaar? De verschillende soorten lokale partijen op een rijtje:  

• Lokale afdelingen van landelijke partijen (zoals een lokale D66 of VVD) die echt functioneren als partij: met leden, bestuur en bijeenkomsten.

• Lokale partijen die alleen in één gemeente bestaan (zoals de Amsterdamse Alternatieve Alliantie). Ze functioneren hetzelfde als de lokale afdelingen van nationale partijen.
• Lijsten met een landelijke naam die vooral vanuit de nationale partij georganiseerd zijn, met weinig lokale structuur (zoals lokale takken van de PVV, JA21 of Partij voor de Dieren). Hier werken wat vrijwilligers, maar een bestuur met commissies ontbreekt.

Of een lokale partij verbonden is met een nationale partij, biedt zowel voor- als nadelen, legt Van der Kolk uit. ‘Nationale partijen hebben een groter netwerk, wat toegang tot nieuwe informatie makkelijker maakt. Zo kunnen ze keuzes bespreken en vergelijken met de lokale afdelingen in omliggende gemeenten.’

Tegelijk ben je als lokale afdeling ook gebonden aan de standpunten van de nationale partij. ‘Als lokale partij kun je niet dingen roepen die ingaan tegen de landelijke koers. Daardoor wordt je vrijheid wat ingeperkt. En ook als de nationale partij het slecht doet, blijft het de grote broer waar je onlosmakelijk aan verbonden bent.’

Kiesdrempel invoeren op lokaal niveau

Voor het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties onderzoekt Van der Kolk met collega’s wat de gevolgen zijn als er een kiesdrempel op lokaal niveau wordt ingevoerd. Bij veel gemeenteraadsverkiezingen in Nederland geldt die drempel nu niet. Daardoor kunnen kleine partijen soms met minder stemmen toch een zetel krijgen.

Wat als de maatregel wel wordt ingevoerd? Dan heeft de maatregel waarschijnlijk minder effect heeft dan beleidsmakers hopen. ‘Dit wetsvoorstel is bedoeld om het grote aantal kleine partijen in grote gemeenten tegen te gaan. Maar partijen die nét onder één zetel blijven komen maar zelden voor. Daardoor zal het aantal partijen nauwelijks dalen.’

Tegelijk kan de regel er wel voor zorgen dat groepen kiezers hun vertegenwoordiging verliezen, vooral in kleinere gemeenten. ‘Als deze regel in 2010 al had bestaan, waren de VVD en PvdA op Ameland niet in de gemeenteraad gekomen. Dan praat je over 20-30% van de kiezers die hun stem verloren zien gaan.’

Op naar de stembus

‘Ga woensdag naar de stembus om je stem te laten horen binnen de gemeente’, concludeert Van der Kolk. ‘Wat vind je het belangrijkst? Wonen, groen, zorg, veiligheid of voorzieningen?’

Ook speelt vertegenwoordiging een rol, sluit Van der Kolk af. ‘Samen zijn we verantwoordelijk voor het behoud van onze democratie. Uiteindelijk bepaal je met een stem niet het beleid, maar welke mensen de komende vier jaar het beleid vormgeven. Stem op mensen die zinnige dingen zeggen in de gemeenteraad, zodat jij dat zelf niet hoeft te doen. Dan kan jij lekker Netflix kijken, of misschien vrijwilligerswerk gaan doen!’