Veel mensen vinden landelijke politiek belangrijker dan lokale politiek, dat is volgens Vermeulen een bekend patroon. De Tweede Kamer krijgt meer media-aandacht en heeft formeel meer macht. Tegelijkertijd hebben gemeenten er de afgelopen jaren veel taken bij gekregen, zoals jeugdzorg en de opvang van asielzoekers. 'Mensen zouden zich meer moeten realiseren dat hun stem op lokaal niveau er steeds meer toe doet, omdat allerlei beslissingen worden genomen die hun leven direct kunnen beïnvloeden.’

Het echte probleem: ongelijke opkomst

De opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen daalt al jaren, en ligt in veel steden inmiddels onder de 50 procent. Maar volgens Vermeulen is vooral de ongelijkheid in opkomst zorgelijk. 'Als die 50 procent van de stemmen eerlijk verdeeld zouden zijn over de verschillende groepen binnen een gemeente, is er niet zo veel aan de hand. Maar in de praktijk zien we dat bepaalde groepen relatief een veel lagere opkomst hebben dan andere groepen. Dit geldt bijvoorbeeld voor jongeren, mensen met een migratieachtergrond en praktisch opgeleiden. Zij worden zo dus minder goed vertegenwoordigd.’

Meer mensen mogen stemmen

Maar bij lokale politiek speelt er nog iets anders: bij deze verkiezingen mogen ook mensen stemmen die niet-Nederlands EU-burger zijn, of die vijf jaar legaal in Nederland wonen. Dat zorgt dat er dus meer mensen mogen stemmen dan bij landelijke verkiezingen. Maar veel arbeidsmigranten, expats en internationale studenten weten niet dat ze mogen stemmen, spreken de taal niet goed of voelen zich niet aangesproken. Het stemrecht is er dus wel, maar de betrokkenheid ontbreekt. Vermeulen: ‘We hebben heel veel groepen het recht gegeven te participeren, maar we geven ze niet de middelen.’

Gevoel van uitsluiting

Uit onderzoek blijkt dat mensen die zich buitengesloten voelen in de samenleving, minder vertrouwen hebben in de politiek. ‘Soms zorgt het gevoel dat de politiek er niet voor hen is, voor steun voor nieuwe partijen, zoals Bij1 of DENK. Maar dat effect is vaak maar tijdelijk. Over het algemeen leidt dat gevoel van buitensluiting juist tot afhaken’, vertelt Vermeulen.

Dat gevoel hangt ook samen met het feit dat mensen zich niet herkennen in de mensen die in de gemeenteraad zitten. Vaak is de groep raadsleden geen goede afspiegeling van de bevolking. Zo vraagt het werk van een raadslid veel tijd en lukt het alleen in combinatie met een parttime baan of helemaal geen baan. Maar die mogelijkheid heeft niet iedereen en dus zijn er groepen die structureel minder in de gemeentepolitiek werken.

Een vicieuze cirkel

Wie weinig hoort over lokale politiek, raakt minder geïnteresseerd. Wie niet geïnteresseerd is, stemt minder snel. En wie niet stemt, voelt zich minder betrokken. Zo ontstaat een vicieuze cirkel. En dat mensen niet veel horen over lokale politiek is niet zo gek: door krimpende budgetten verdwijnen er steeds meer lokale media die aandacht kunnen geven aan de lokale politiek. Informatie over de gemeenteraad bereikt inwoners daardoor minder goed.

Vermeulen ziet steeds een herhaling van zetten: 'Na elke verkiezing volgt weer een onderzoek naar de lage opkomst. Maar structurele veranderingen blijven uit. Vier jaar later is er weinig gebeurd, dus de kans is groot dat de opkomst komende verkiezingen wéér lager gaat zijn.'

Jong stemmen is cruciaal

Onderzoek laat zien: wie niet van jongs af aan gaat stemmen, stemt later waarschijnlijk ook niet. Vermeulen: ‘Het effect van niet stemmen op jonge leeftijd is echt groot. Het is veel moeilijker om later aan te haken.’ Gelukkig zijn er ook initiatieven om jongeren al vroeg te betrekken, vertelt Vermeulen. 'In Almere maken jongeren tegenwoordig tijdens hun schooltijd al meerdere keren kennis met lokale politiek. Daarnaast zijn er initiatieven zoals Represent Jezelf, die proberen jongeren via sociale media te bereiken en te motiveren om te gaan stemmen.’

Terug naar de opkomstplicht?

Volgens Vermeulen ligt de verantwoordelijkheid voor meer betrokkenheid vooral bij de politiek zelf. Investeren in buurten en organisaties is cruciaal. ‘Opkomstplicht is het enige middel waarvan bewezen is dat het de opkomst verhoogt en dus ook de verschillen tussen opkomst in verschillende groepen verkleint. Maar met mensen verplichten om te gaan stemmen, los je het probleem van vertrouwen niet op. Het gaat erom dat we mensen echt zelf verantwoordelijkheid geven en ze serieus nemen. Investeer in buurten, organisaties en een politiek die actief contact zoekt met mensen die nu aan de zijlijn staan.’