Segregatie en gentrificatie: belangrijke begrippen binnen stadsontwikkeling

Om ongelijkheid in de stad te begrijpen, zijn volgens Van Gent twee begrippen belangrijk: segregatie en gentrificatie.

Segregatie betekent dat groepen mensen vooral in hun “eigen” buurten wonen en andere groepen juist ergens anders. Ze gaan ook naar verschillende scholen, werken op andere plekken en doen boodschappen in verschillende supermarkten. Die ruimtelijke scheiding is vaak op basis van inkomen, opleiding, afkomst of religie. Zo leven verschillende groepen mensen meer naast elkaar dan met elkaar.

Gentrificatie gaat over verandering van buurten. In wijken die vroeger vooral arbeiders trokken, wonen nu steeds meer rijkere, hoogopgeleide mensen. Dit is vaak te zien aan meer hippe cafés en duurdere woningen. Dat heeft twee gevolgen:

• Sommige bewoners voelen zich niet meer thuis, omdat de sfeer en de mensen om hen heen veranderen;
• Andere bewoners moeten zelfs verhuizen, omdat de huur- en koopprijzen te hoog worden.

De Spaarndammerbuurt als voorbeeld 

De Spaarndammerbuurt in Amsterdam is voor Van Gent een interessant voorbeeld: 'Ooit was dit een echte arbeidersbuurt voor havenarbeiders. Nu is het een van de meest gemengde buurten van Amsterdam. Er staan nog veel sociale huurwoningen, maar er zijn ook dure appartementen bijgekomen, soms ook in plaats van de sociale huurwoningen.'

Een van de plekken waar je dit goed kunt zien, is de Hembrugstraat: 'Woningen in deze straat waren vroeger sociale huurwoningen, maar zijn verkocht, samengevoegd en opgeknapt. Ze staan nu voor bijna een miljoen euro op Funda. Voor oorspronkelijke bewoners is dat onbetaalbaar.'

Niet alleen een Amsterdams verhaal

Gentrificatie is niet alleen een Amsterdams fenomeen, legt Van Gent uit. De eerste voorbeelden zagen onderzoekers in de Amsterdamse Jordaan, maar inmiddels zie je hetzelfde in grote steden als Utrecht en Rotterdam en ook in kleinere steden als Nijmegen, Groningen, Zwolle en Maastricht. Dat komt ook doordat de bevolkingssamenstelling verandert: in Nederland zijn er steeds meer hogeropgeleiden, die ook nog eens meer dan vroeger in de stad willen wonen en werken.

Hoe woonbeleid gentrificatie versterkt

Van Gent benadrukt dat deze ontwikkelingen niet vanzelf ontstaan, maar samenhangen met bevolkingssamenstelling én met woonbeleid. Gemeenten hebben gentrificatie lang zelf aangewakkerd, legt Van Gent uit: 'Door sociale huurwoningen te verkopen, wilden ze zorgen voor gemengde wijken. Maar de populariteit van de stad werd onderschat. Op veel plekken schoof het patroon door: van vooral arme bewoners, naar een gemengde buurt, naar vooral rijke bewoners.'

Daar komt bij dat het beleid vaak wordt gemaakt door mensen die zelf tot de nieuwe, meer welvarende bewoners behoren: de zogenaamde 'gentrifiers'. Van Gent: 'De mensen die de stad vormgeven, lijken dus vaak op de mensen voor wie de stad aantrekkelijk wordt. Zij snappen de wensen van deze groep goed, maar zien minder snel wat oorspronkelijke bewoners nodig hebben.'

Minder tolerantie en politiek begrip

Hoewel segregatie kan klinken als een abstract begrip, heeft het hele concrete schadelijke gevolgen voor het dagelijks leven. Zo zorgt minder contact tussen verschillende groepen ook voor minder wederzijds begrip. Mensen leren het leven en ideeën van anderen minder goed kennen. Onderzoek laat juist zien dat wanneer verschillende groepen elkaar wél ontmoeten, dit kan zorgen voor meer tolerantie en meer politiek begrip voor elkaar.

Beïnvloedt je buurt je gezondheid?

Amerikaans onderzoek laat zien dat opgroeien in “slechte buurten” – met veel stress door onveiligheid, slecht onderwijs en weinig sociale voorzieningen – ook je kansen op een goede, gezonde toekomst verkleint. Nederlandse steden zijn compacter en vaak gemengder dan Amerikaanse steden. Daardoor is de scheiding tussen ‘goede’ en ‘slechte’ buurten in Nederland minder scherp dan in Amerika. Maar ook hier geldt de vraag: voorspelt je adres je kansen in het leven?

Van Gent onderzocht een aspect van deze vraag samen met collega’s van de UvA, de gemeente Amsterdam, de GGD, woningcorporaties en De Gezonde Stad. In het project keken ze specifiek naar de gezondheid van bewoners. Ze vergeleken de leefomgeving van huurders en kopers in Amsterdam op allerlei vlakken: hoeveel groen is er, hoeveel lawaai, hoe vies is de lucht? Het artikel uit 2023 is duidelijk: huurders wonen gemiddeld in een veel slechtere omgeving dan kopers. Van Gent: ‘We zijn bezig met vervolgonderzoek, maar het vermoeden is duidelijk: ongelijkheid in wonen kan letterlijk in het lichaam van mensen gaan zitten.’ 

Wat betekenen deze ontwikkelingen voor de stad?

Dat Nederlandse steden flink aan het veranderen zijn, is duidelijk. Van Gent verwacht in Amsterdam in elk geval twee ontwikkelingen :

• De stad wordt nog groter; de grenzen van Amsterdam schuiven steeds verder op. Steden als Zaandam, Amstelveen, Purmerend en Hoofddorp raken meer verweven met de hoofdstad.
• De gemiddelde Amsterdammer wordt rijker en de druk op populaire buurten rond het centrum neemt verder toe.

Dit hoeft niet te betekenen dat de stad er straks alleen voor de rijken is. 'Ik ga er vanuit dat in steden als Amsterdam een belangrijk deel van de sociale woningbouw toch blijft bestaan. Dus er zullen in deze steden altijd plekken blijven waar verschillende groepen elkaar ontmoeten.'