Die ontwerpsessies zijn onderdeel van het grotere project SpaceTeen. Daarin zoeken onderzoekers, ontwerpers en jongeren samen naar een socialemedia‑omgeving die niet tegen je werkt, maar vóór je: minder afleiding, meer ruimte en ondersteuning voor wat jij belangrijk vindt.

Jongeren worstelen met hun sociale mediagebruik

Sindy Sumter is universitair hoofddocent Communicatiewetenschap en projectleider van SpaceTeen. In haar colleges merkte ze dat studenten steeds vaker zeiden dat ze sociale media te veel gebruiken, maar het moeilijk vinden om te stoppen. Die worsteling leidde tot de vraag: hoe kunnen we jongeren ondersteunen én sociale media zelf anders ontwerpen? Samen met ontwerper Marcel Schouwenaar groeide dat idee uit tot het project SpaceTeen – een groot consortium van jeugd en media onderzoekers, ontwerpers, maatschappelijke organisaties, en bedrijven.

Bij SpaceTeen geldt: voor jongeren ontwerpen doe je mét jongeren. Sumter legt uit: ‘Jongeren hebben recht op inspraak in de (digitale) omgeving waarin ze opgroeien, dus ook in hun sociale media. En als je echt wilt begrijpen wat werkt, moet je jongeren zelf spreken en met hen ontwerpen. Anders maak je een oplossing die niemand gebruikt.’

Wat er misgaat in het ontwerp van sociale media

Eén van de pilots binnen SpaceTeen is Scrollternatives, een project in samenwerking met digitaal ontwerpbureau TodayTomorrow en marketingbureau YoungMedia. Hier zoeken onderzoekers, designers en jongeren samen naar ontwerpkeuzes als alternatief voor de huidige, verslavende elementen.

Sumter somt op wat er nu precies misgaat in het ontwerp van sociale mediaplatforms:

• Infinite scroll: De feed houdt nooit op. Je krijgt geen natuurlijk moment om even te stoppen of iets anders te doen.
• Autoplay: De volgende video start automatisch. Je hoeft zelf niks te doen om te blijven kijken.
• Notificaties standaard aan: Apps staan zo ingesteld dat ze zo vaak mogelijk je aandacht trekken. Je kunt dit wel veranderen, maar de instellingen zitten verstopt.
• Beloningsstructuur: Tussen veel gewone filmpjes zit af en toe precies die video die jij heel leuk vindt. Dat is geen fout van het algoritme, maar juist de bedoeling: je blijft scrollen, omdat ‘er zo weer iets leuks kan komen’.
• Vormgeving die maximaal prikkelt: Felle kleuren, bewegende elementen, alles gericht op aandacht trekken.

Sindy ziet kansen voor verandering: ‘Het is in principe eenvoudiger om het ontwerp van een paar grote platforms aan te passen dan de inhoud van miljarden posts en comments te reguleren.’

Ontwerpsessies met studenten

Daarom richt Scrollternatives zich op die ontwerplaag. Lisa van de Merwe (strategisch UX-designer) en Tim van Cappellen (afstudeerstagiair) begeleidden namens digitaal ontwerpbureau TodayTomorrow een serie sessies met studenten van het Grafisch Lyceum Utrecht.

Tim merkte hoe dubbel sociale media voor jongeren zijn:

In de eerste sessie onderzochten Lisa en Tim samen met de studenten wat zij goed en slecht vinden aan social media. Op basis daarvan maakten ze een gezamenlijke toekomstvisie, met wensen als:

• meer tijdsbesef
• meer rust (minder prikkels)
• meer eerlijkheid (minder nep, meer echt)
• meer controle voor de gebruiker

Daarna werkten de studenten in kleine groepen ideeën uit. Ze maakten schetsen (wireframes) en werkten samen met Tim en Lisa aan interactieve prototypes. Een belangrijk idee was het werken met sessieschermtijd en een achtergrond die van dag naar nacht verschuift naarmate je langer scrollt.

Naast sessies met een dagelijks tijdsbudget bedachten de studenten ook een achtergrond die van dag naar nacht verandert naarmate je langer scrollt, een feed die na je scrolltijd blokkeert terwijl chatten wel kan doorgaan, en een tijdlijn met meer mensen uit je eigen regio.

Wat de design sprint bij jongeren losmaakte

Lisa en Tim waren vooral onder de indruk van hoe sterk sociale media in het dagelijks leven van jongeren verweven zijn, en hoe goed jongeren zelf doorhebben hoe platforms werken.

Omdat er een duidelijk generatieverschil is, wilden Lisa en Tim niet doen alsof ze alles van die wereld begrijpen. Ze lieten bijvoorbeeld hun eerste mobieltjes zien en maakten meteen duidelijk: jullie zijn de experts van jullie eigen online leven. Wat leerden de studenten zelf?

Mitchells ervaring laat zien dat de designsprint niet alleen nieuwe concepten oplevert, maar ook het bewustzijn van jongeren verandert. Door de meerdere sessies ontstond echt vertrouwen. ‘Van op het begin de kat uit de boom kijken naar inside jokes maken en begroet worden op de gang’, vertelt Tim. ‘Als ik weer te veel zit te scrollen, zie ik Tim zo voor me,’ voegt Ridouan daar lachend aan toe.

Bewust van nadelen eigen gebruik

Terugkijkend op de ontwerpsessies vond Sumter vooral opvallend hoe goed jongeren zelf de nadelen van hun socialemediagebruik zien, en hoe graag ze dat willen veranderen. ‘Ze gaven heel duidelijk aan minder drukte, rustiger kleurgebruik en langzamere content te willen, omdat ze zich nu vaak overprikkeld voelen en hun tijdsbesef verliezen. Jongeren worstelen net zo hard als volwassenen in het zoeken naar een oplossing.’

Ook de scheiding tussen vermaak en de communicatie van platforms kwam duidelijk naar voren. ‘Het idee van timers waarbij na afloop de entertainment‑feed stopt, maar directe berichten beschikbaar blijven, is veelzeggend. Stoppen met sociale media kan nauwelijks, want het is ook hun belangrijkste manier om met vrienden in contact te blijven’, legt Sumter uit.

Standaardinstellingen moeten beschermend zijn

Volgens Sumter is het probleem niet opgelost met één slimme aanpassing in het ontwerp van een tijdlijn: ‘Je kunt wel een slimme timer of feed-blokkade bedenken, maar in je eentje lost die het probleem niet op. Jongeren zullen altijd manieren vinden om eromheen te werken of overstappen naar een andere app.’

Effectiever is volgens haar het aanpakken van de standaardinstellingen van platforms: ‘De basisinstelling van sociale media zou rust en bescherming van je aandacht moeten zijn; pas dán kunnen jongeren er bewust voor kiezen om het prikkelender te maken. Nu is het precies andersom: alles staat standaard maximaal aan, en we verwachten dat jongeren zelf tools uitzetten – dat is simpelweg niet realistisch.’

Wat nu?

De volgende stap binnen SpaceTeen? De eerste bevindingen kunnen mensen teruglezen in het eerste ScrollReport Short. En deze zomer gaat TodayTomorrow, samen met Sumter, communicatiewetenschapper Lise-Marie Nassen en de andere onderzoekers, aan de slag om alle ideeën uit de design sprints terug te brengen tot één testbaar prototype van een ontwerp‑feature. Dat praktische deel maakt SpaceTeen uniek: jongeren zijn niet langer alleen de doelgroep, maar mede‑ontwerpers van een online omgeving. Een omgeving die hen helpt om hun eigen tijdlijn – en daarmee hun eigen tijd en aandacht – terug te claimen.

Daarnaast onderzoekt SpaceTeen ook andere manieren om de huidige impasse rond het gebruik van sociale media te doorbreken. Zo kijken ze niet alleen hoe de tijd op sociale media kan worden verbeterd door het platform zelf aan te passen, maar ook hoe schermtijd kan worden verminderd met behulp van een screentimetool of inspirerende rolmodellen. Daarnaast verkennen ze hoe de aantrekkingskracht en beschikbaarheid van fysieke ruimtes kan worden vergroot, zodat deze een sterker tegenwicht bieden aan sociale mediaplatformen.

Over Sindy Sumter

Sindy Sumter is universitair hoofddocent Communicatiewetenschap aan de Universiteit van Amsterdam. In haar onderzoek en onderwijs draait alles om de wisselwerking tussen jongeren en hun mediagebruik: wat doet media met hun sociale ontwikkeling, hun zelfbeeld, hun schoolprestaties? Ze geeft les in vakken over jeugd, media en technologie en begeleidt masterstudenten bij onderzoek naar media‑effecten en (sociale) mediatechnologie. Binnen SpaceTeen werkt ze samen met UvA collega’s Lise-Marie Nassen, Susanne Baumgartner, Amber van der Wal en Rusen Tanribilir.