7 vragen over digitale onafhankelijkheid aan Maarten Emons en Frank van Tatenhove
17 april 2026
‘Digitale autonomie betekent dat wij als universiteit onderzoek kunnen doen en onderwijs kunnen geven zoals wij dat willen,’ legt Emons uit. Volgens hem is het belangrijk dat we als UvA geen ‘last’ gaan ervaren van de commerciële aanbieders wiens technologie wij gebruiken en dat we weerbaar kunnen blijven tegen veranderende omstandigheden, bijvoorbeeld geopolitiek.
De UvA wil het vermogen hebben om zelf keuzes te maken in het digitale domein, zodat de instelling op een zelfgekozen manier richting kan geven aan onderwijs en onderzoek. Ook wil de UvA niet het risico lopen op te grote afhankelijkheid en beperkingen die leveranciers van (digitale) producten of diensten kunnen opleggen. Of dat we geconfronteerd worden met onredelijke prijsstijgingen en dan geen keuze hebben voor een alternatief.
Volgens Emons heeft de UvA een ‘zorgplicht’ naar studenten en medewerkers toe: ‘Wij hebben de taak ervoor te zorgen dat de data van studenten en medewerkers veilig is en dat de digitale diensten altijd beschikbaar zijn, dat kan wanneer je in hoge mate onafhankelijk bent van commerciële dienstverleners.’
Emons en Van Tatenhove refereren allebei aan een voorbeeld van een aanklager van het Internationaal Strafhof in Den Haag die door sancties van president Trump de toegang tot zijn Outlook verloor. Emons: ‘Dat was wel echt een eyeopener.’ En ook Van Tatenhove ziet reden tot zorgen: 'Als een van onze leveranciers ons als gevolg van politieke druk buitenspel zet, heeft dat grote impact op onze dienstverlening, dat moeten we voorkomen.'
En het gaat verder dan het gebruik van Outlook of Teams. De hele digitale leeromgeving van de UvA is een ‘cloud-based’ omgeving. Om die draaiende te houden, is de UvA afhankelijk van datacenters die onder Amerikaans beheer zijn.
Daarnaast gaat het ook om het veiligstellen van belangrijke onderzoeksdata. 'Wij willen onderzoekers de garantie bieden dat ze data kunnen opslaan op een vertrouwde, veilige plek, zodat alleen zij zelf beslissen wat ermee gebeurt. Digitale autonomie gaat er dus ook over dat je die mogelijkheid biedt, bijvoorbeeld met eigen servers of bij SURF.’
Volgens Emons zijn we hier niet ‘nu pas’ mee bezig, maar staat dit onderwerp al veel langer op de agenda: “Voormalig Rector Magnificus Karen Maex zei in 2021 al: ‘Dit is een enorm risico, hier moeten we iets mee!'. En toen hebben we vanuit daar plannen gemaakt.’ Bijvoorbeeld over welke diensten de UvA wel en niet wil inkopen. En pas later werden stappen gezet om volledig eigen diensten te ontwikkelen.
‘Allereerst hebben we onze eigen UvA AI Chat ontwikkeld, precies om deze reden’Maarten Emons
Zo heeft de UvA sinds dit jaar de eigen UvA AI Chat beschikbaar gesteld voor studenten en medewerkers. Emons: ‘Toen we ChatGPT zagen opkomen, wisten we: dit is een disruptieve technologie. Het geeft kansen en bedreigingen.’ Daarom heeft de UvA 3 jaar geleden al stappen gezet om AI op een digitaal autonome manier te benutten. Met UvA AI Chat als resultaat, een verantwoord alternatief voor commerciële aanbieders zoals ChatGPT. Waar gebruikers mee kunnen chatten, en zelf kunnen kiezen welk taalmodel ze gebruiken. En waarbij gegevens niet gedeeld worden met externe, commerciële partijen zoals ChatGPT.
Nog een voorbeeld: Nextcloud, een digitale samenwerkingsomgeving, vergelijkbaar met Microsoft 365, maar dan volledig ‘open source’ en dus ook niet afhankelijk van Microsoft. Daarin wordt nu gewerkt aan een pilot met 250 studenten en medewerkers die het gaan toepassen in hun dagelijkse werkzaamheden.
Op het gebied van generatieve AI lopen we voorop, stelt Emons: “Andere instellingen willen ook gebruikmaken van onze omgeving en dat maken we mogelijk.” Daarnaast is de UvA de enige instelling die een ‘multi-cloudstrategie’ heeft: niet alle data en applicaties op één maar op meerdere clouds kunnen laten draaien. Kortom: een uitwijkmogelijkheid voor als dat nodig is. Op dit moment zijn we daarin nog wel afhankelijk van twee Amerikaanse partijen, maar er wordt ook gezocht naar een Europese partij om op over te schakelen zodat we ook dat risico verkleinen en op een betere wijze wendbaar blijven.
Volgens Emons en Van Tatenhove is de afhankelijkheid die we nu hebben, heel geleidelijk ontstaan. Alle organisaties worden steeds digitaler en het aanbod speelt daar goed op in. En doordat de dienstverlening altijd goed en betaalbaar was, was er nooit reden tot zorgen. Maar sinds de laatste jaren is die er wel. Van Tatenhove: ‘We hebben nu veel meer oog gekregen voor de bedreigingen en risico’s, dus worden er nu stappen gezet om minder afhankelijk te worden.’
Volgens Van Tatenhove wordt de UvA hiermee zelfstandiger: ‘Als we een bepaalde universiteit willen zijn, met specifieke normen en waarden, dan willen we dat op onze eigen manier kunnen vormgeven, vrij van onwenselijke afhankelijkheden en ongewenste beïnvloeding van bedrijven en weerbaar tegen veranderende externe omstandigheden.’
Volgens Emons en Van Tatenhove is dat eenvoudig: wees je bewust van het feit dat de veiligheid van je data niet vanzelfsprekend is wanneer je gebruik maakt van ‘Big Tech’, en stap waar dat kan over op alternatieven die de UvA aanbiedt, zoals UvA AI Chat of SURF FileSender. En van andere tools die de UvA misschien niet zelf heeft ontwikkeld maar wel aanbiedt. Van Tatenhove: ‘We proberen in ieder geval om met al onze leveranciers goede afspraken te maken om zoveel mogelijk risico’s af te dekken. En dat is beter dan als je dat als privépersoon zou doen. En als je dan toch applicaties nodig hebt, dan zijn er vaak open source alternatieven beschikbaar.’
De UvA staat dus voor een grote transitie op digitaal gebied. Maar wel een die uiteindelijk de waarden van de universiteit ten goede komt. En volgens Emons kunnen we niet te lang wachten: “Dit moet over 5 jaar al geregeld zijn voor de hele sector. Dus we moeten hier collectief in optrekken, er vol voor gaan.” En volgens hem gaat het niet makkelijk worden, maar komen we er uiteindelijk beter uit.