In opdracht van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) voerde antropoloog dr. Alana Helberg-Proctor dit verkennende onderzoek uit dat bestond uit literatuuronderzoek en gesprekken met deskundigen: ‘We weten nog maar heel weinig over deze doorwerking van het slavernijverleden. Het kennishiaat in Nederland en andere Europese landen is groot.’

Ze stelt dat het slavernijverleden direct en indirect doorwerkt in de gezondheid van nazaten en dat historische ideeën over witte suprematie en eurocentrisme nog altijd doorwerken in zorgpraktijk en onderwijs. ‘Dat maakt dit niet alleen een historisch vraagstuk, maar ook een actueel zorg- en beleidsvraagstuk.’

Geneeskunde en slavernij historisch verweven

Tot slaaf gemaakte mensen werden gedurende ruim tweehonderd jaar systematisch onderworpen aan (seksueel) geweld en emotioneel, mentaal en fysiek misbruik. De geneeskunde speelde hierin ook een rol.

‘Tijdens de slavernij waren scheepschirurgijns betrokken bij inspecties en het “gezond houden” van tot slaaf gemaakte mensen als handelswaar,’ licht Helberg-Proctor toe. ‘Eenmaal aangekomen in de koloniën maakten medici deel uit van de geneeskundige dienst binnen het slavernijsysteem, meestal onder toezicht van de lijfarts van de gouverneur.’

Volgens het onderzoek werkte deze geschiedenis door in de ontwikkeling van medische kennis, instituties en denkbeelden anno nu. ‘Patiënten en zorgprofessionals van kleur hebben nog altijd te maken met racisme en negatieve stereotypering. Dit schaadt het vertrouwen in het zorgsysteem en kan bijdragen aan een verstoorde relatie tussen zorgverleners en patiënten en zelfs het vermijden van zorg.’

Dubbele belasting

De nakomelingen van tot slaaf gemaakte mensen noemt Helberg-Proctor ‘dubbel belast’: zij dragen de ervaringen van hun voorouders uit het slavernijverleden met zich mee én hebben vaak zelf te maken met racisme en discriminatie in de huidige samenleving. Deze dubbele belasting kan tot chronische stress en daarmee tot fysieke aandoeningen leiden.

‘Ervaringen van geweld, misbruik en ontmenselijking zijn generaties lang – vaak onbewust – doorgegeven via opvoeding, culturele praktijken en beschermingsmechanismen,’ stelt Helberg-Proctor. ‘Daarnaast bevinden veel nazaten zich sociaaleconomisch nog altijd in een kwetsbare positie. In extreme gevallen kan dat gepaard gaan met een geïnternaliseerd negatief of destructief zelfbeeld.’

Meer bewustzijn en kennis nodig

Het onderzoek pleit ervoor de intergenerationele effecten en trauma’s van slavernij beter in beeld te brengen om meer bewustzijn en kennis hiervan binnen de zorgsector te bevorderen. ‘Alleen door de historische én actuele context waarin nazaten leven beter te begrijpen, kunnen gezondheidsverschillen worden verkleind en de in de zorg worden verbeterd.’

Bijdragen aan het rapport

• Hoofdonderzoeker: Dr. Alana Helberg-Proctor (Universiteit van Amsterdam, Amsterdam Institute for Social Science Research)
• Tegenlezers: Prof. dr. Jet Bussemaker (Universiteit Leiden/Leids Universitair Medisch Centrum), Dr. Joyce Browne (Universiteit Utrecht/Universitair Medisch Centrum Utrecht), Prof. dr. Esther Captain (Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde, Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen/Universiteit Utrecht), Drs. Glenn Helberg (transcultureel psychiater), Prof. dr. Amade M’charek (Universiteit van Amsterdam)

Onderzoeksassistent: Drs. Aslihan Öztürk (Universiteit van Amsterdam).