Voor de beste ervaring schakelt u JavaScript in en gebruikt u een moderne browser!
Switch to English

Het stemgedrag van mensen met een migratieachtergrond wordt al sinds de jaren ‘90 onderzocht tijdens lokale verkiezingen, maar nu voor het eerst ook tijdens de nationale verkiezingen. UvA politicoloog Floris Vermeulen is bij beide onderzoeken betrokken en observeert hoe de politieke participatie onder bepaalde groepen stelselmatig laag blijft, het stemgedrag tegelijkertijd verandert en multiculturele partijen opkomen.

floris vermeulen
Floris Vermeulen, universitair hoofddocent politicologie (foto door Bas Uterwijk)

Onderzoek naar de politieke participatie van migranten, over wie gaat dit?

'In de jaren ’90 begonnen we met ons onderzoek naar politieke participatie bij het Instituut voor Migratie- en Etnische Studies (IMES) aan de Universiteit van Amsterdam. We spraken toen nog van de “allochtone stem”. Tegenwoordig noemen we het de stem van mensen met een migratie-achtergrond. Daarbij kijken we in ons onderzoek specifiek naar de zogenaamde 1ste en 2de generatie, dat wil zeggen iedereen die zelf of ten minste een van hun ouders in het buitenland geboren is. We hebben daarbij voor het onderzoek in Amsterdam een focus op  de drie grootste groepen, mensen met een Surinaamse, Turkse of Marokkaanse achtergrond.’

Waarom juist aandacht voor deze groepen?

‘Je moet altijd oppassen met categorisering. Er bestaat het risico van stigmatisering door zo de focus te leggen op dit specifieke element van iemands achtergrond of identiteit. Tegelijkertijd weten we dat de politieke participatie juist onder deze groepen erg laag is. Dit was al zo in de jaren ’90 toen we met ons onderzoek begonnen en is nog steeds het geval. We hebben het dan over stempercentages van 25% onder mensen met een Surinaamse of Marokkaanse achtergrond tegenover bijna 60% onder de gehele Nederlandse bevolking. Structureel stemt dus 75% van deze groepen niet, dat is fors en problematisch. Groepen die structureel minder participeren worden ook minder gehoord en slechter vertegenwoordigd. Het is daarom belangrijk te weten wat hen motiveert te stemmen, of niet, en op wie. Ook is het voor ons interessant de ontwikkelingen in kiesgedrag te kunnen volgen.’

Waarom een focus op lokale verkiezingen?

‘Groepen met een Surinaamse, Turkse of Marokkaanse achtergrond zijn op dit niveau veel sterker vertegenwoordigd en hun stem heeft op dit niveau veel meer impact. Waar een partij als DENK in Amsterdam een grote partij kan worden, is het voor hun nationaal veel lastiger veel zetels te krijgen want dan is hun achterban relatief veel kleiner. Ook speelt mee dat je in Nederland al naar 5 jaar verblijf lokaal stemrecht krijgt, dus meer mensen mogen lokaal meestemmen, en het is bovendien makkelijker jezelf verkiesbaar te stellen op het lokale niveau.’

Welk onderzoek wordt er nu naar de nationale verkiezingen gedaan?

‘Dit jaar wordt er voor het eerst ook op nationaal niveau onderzoek gedaan naar kiezers met een migratie-achtergrond. Het Nationaal Kiezersonderzoek (NKO), dat dit jaar gecoördineerd wordt vanuit de Universiteit Nijmegen, zal speciale aandacht hebben voor deze groep kiezers. Daarnaast loopt er momenteel ook een grootschalig kwantitatief onderzoek vanuit het Sociaal en Cultureel Planbureau, waarbij er ook gekeken wordt naar politieke participatie en hier zijn wij als UvA ook bij betrokken. De resultaten van deze onderzoeken verwachten we in het loop van dit jaar. Het onderzoek dat wij zelf altijd doen bij gemeenteraadsverkiezingen is vaak erg kostbaar, want je moet met zogenaamde schaduwverkiezingen ter plekke bij de stembureaus staan om mensen naar hun stem te vragen. Verkiezingsdata kunnen we namelijk niet koppelen aan het bevolkingsregister.’

Waarom voor het eerst deze aandacht voor de nationale verkiezingen?

‘Dat er nu voor het eerst dergelijk kiezersonderzoek wordt gedaan bij nationale verkiezingen, komt doordat er toch iets aan het gebeuren is. Zo zien we de afgelopen jaren bij veel mainstream partijen, van VVD tot SP, een sterk ongemak met thema’s als immigratie en diversiteit. Iets dat we eerst vooral bij de populistische partijen zagen. Mainstream partijen hebben dit deels overgenomen, waardoor het anti-immigratie en anti-Islam discourse in Nederland heel invloedrijk geworden is. Dat heeft natuurlijk impact op stemgedrag van de mensen die het betreft, kiezers met een migratieachtergrond en dan met name kiezers met een Turkse of Marokkaanse achtergrond.’

‘De mainstream partijen die van oudsher op veel migrantenstemmen konden rekenen, zoals de PvdA, hebben ook steeds meer moeite om deze achterban goed te vertegenwoordigen. Met hun sociaal economische standpunten trekt de PvdA nog steeds stemmen aan, maar hun progressieve sociaal-culturele standpunten staan vaak op gespannen voet met dit meer conservatieve deel van de achterban. Het lukt de mainstream partijen ook niet om aansprekende kandidaten binnen de achterban te vinden met wortels in de gemeenschap. Sinds 2006 zien we ook bij de PvdA een stagnatie in de vertegenwoordiging van politici met een migratieachtergrond.’

De antiracisme beweging kan de multiculturele partijen nog meer wind in de zeilen geven

‘Tegelijkertijd zien we dat nieuwe multiculturele partijen die het voorheen electoraal moeilijk hadden, nu wel voet aan de grond krijgen, zoals DENK, NIDA en BIJ1. De opkomst van deze multiculturele partijen heeft een enorme boost gegeven aan vooral de lokale achterban, maar ook op nationaal niveau spelen ze steeds meer een rol. De antiracisme beweging zal deze partijen mogelijk nog meer wind in de zeilen geven. Het is daarom erg interessant te zien wat er de komende verkiezingen gaat gebeuren, weten de nieuwe partijen zetels te winnen, en hoeveel? En hoe zal het de mainstream partijen afgaan?’

Tunahan Kuzu van DENK
Tunahan Kuzu van DENK (oranje stropdas) tijdens Prinsjesdag 2017

Hoe gaat een partij als DENK het doen komende verkiezingen?

‘De kracht van DENK is dat ze een enorm netwerk hebben dat ze ook direct aanspreken. Zo weten ze wat er leeft en kunnen ze mensen op de been krijgen die eerst niet stemden. Dat is knap, want we hebben het hier niet over 1 maar een hele diverse groep. De kanttekening is wel dat er een groot verschil is tussen het lokale en nationale niveau. Op nationaal niveau heeft DENK een veel kleinere achterban in vergelijking met de andere partijen. Ook geeft DENK op de korte termijn een krachtige tegenreactie tegen het anti-immigratie discourse, maar op de lange termijn is het de vraag wat hun visie is en hoe ze aan structurele problemen gaan werken met andere partijen, zoals discriminatie op de arbeidsmarkt en onderwijsachterstanden. Dat kunnen ze uiteindelijk toch echt niet alleen.’

‘Een eerste graadmeter voor het succes van partijen als DENK en BIJ1 is de directe uitkomst van de verkiezingen. Als zij zich op de kaart weten te zetten, kunnen we daaruit opmaken dat de opkomst onder hun achterban hoog was en de steun blijvend. Bij de mainstream partijen kunnen we dit niet direct herleiden uit de uitslagen en moeten we dus wachten op de uitkomsten van de verschillende onderzoeken.’

Al die aandacht voor politieke participatie, is dit zo belangrijk?

‘De blik op formele politieke participatie, het uitbrengen van je stem, heeft ook wel wat blinde vlekken. Veel groepen nemen misschien niet deel aan de verkiezingen, maar zijn wel op andere manieren politiek en maatschappelijk actief. Denk bijvoorbeeld aan lobbyen, demonstreren of actief zijn binnen een maatschappelijke organisatie. Tegelijkertijd is het uitbrengen van je stem een directe manier om echt politieke invloed te kunnen krijgen, en is het belangrijk om verkozen te kunnen worden en zo deel uit te maken van de volksvertegenwoordiging. Het risico van niet stemmen, of politiek niet deelnemen, is dat mensen zich gaan afsluiten van de samenleving en hier een enorme sociaal-culturele afstand tot voelen. Dat is voor de groepen zelf niet goed, maar ook voor de samenleving als geheel niet. Het moet daarom uiteindelijk dus van twee kanten komen.’

Dr. F.F. (Floris) Vermeulen

Faculteit der Maatschappij- en Gedragswetenschappen

Programmagroep: Challenges to Democratic Representation

tekening van een potlood die vakje aanvinkt