. Haar onderzoek laat een belangrijk punt zien: de kwaliteit van een accountantscontrole hangt niet alleen af van de gebruikte technologie, maar ook van de manier waarop mensen ermee werken.

Wie stelt AI-ondersteund advies op?

Accountants schakelen bij complexe schattingen vaak waarderingsspecialisten in. Deze teams combineren steeds vaker menselijke expertise met AI. In lopend onderzoek met collega’s onderzoekt Bibler of accountants een schatting anders beoordelen als die door een mens of door AI is opgesteld.

In een experiment kregen 126 accountants van 3 Nederlandse accountantskantoren dezelfde memo van een team van een mens en AI. De memo adviseerde een conservatievere waardering dan de waardering die de klant had voorgesteld. Het enige verschil was wie de schatting had opgesteld, de mens of AI, en wie deze had beoordeeld.

Accountants vertrouwden het advies minder wanneer  AI de schatting had opgesteld en een mens deze had beoordeeld. Daardoor waren ze eerder geneigd de hogere waardering van de klant te volgen. Ze zagen AI niet als minder bekwaam. Wel vonden ze de menselijke beoordelaar minder competent en te afhankelijk van AI.

De bevindingen wijzen erop dat accountants AI zelf niet wantrouwden. Ze zetten vraagtekens bij de rol van de mens die het werk van AI controleerde. Dit effect was het sterkst bij accountants die minder openstonden voor nieuwe ideeën en minder goed met onzekerheid konden omgaan. Het onderzoek laat ook zien hoe belangrijk het is om duidelijk uit te leggen wie welke bijdrage levert aan werk waarbij AI wordt gebruikt.

Voor accountantskantoren kan dit betekenen dat ze de rollen van mensen en AI helder moeten beschrijven en de bijdrage van de menselijke expert moeten vastleggen. De manier waarop AI in een proces wordt ingezet en hoe dat proces wordt toegelicht, kan invloed hebben op de mate waarin accountants de uitkomsten ervan vertrouwen.

Dit onderzoek maakt deel uit van Bibler’s lopende onderzoeksprogramma. De working paper is nog niet door vakgenoten beoordeeld. De bevindingen zijn daarom voorlopig.

Technologie en professioneel oordeel

Het onderzoek bouwt voort op Bibler’s promotieonderzoek, waarin zij onderzocht hoe digitale hulpmiddelen het werk van accountants beïnvloeden. Daaruit bleek dat accountants die werden aangemoedigd om vernieuwend te denken, beter presteerden in een omgeving waarin data-analyse werd gebruikt. Ze ontdekten fraude effectiever, gaven klanten bruikbaardere inzichten en werkten efficiënter.

Ook onderzocht het onderzoek hoe het apparaat waarop accountants werken van invloed kan zijn. Adviezen die op een smartphone werden geschreven, waren minder kritisch en sceptisch dan adviezen die op een laptop werden opgesteld. Dat verschil was vooral zichtbaar wanneer accountants nauw bij de taak betrokken waren. Samen laten deze bevindingen zien hoe technologie, werkomstandigheden en menselijk oordeel elkaar kunnen beïnvloeden en zo de kwaliteit van een accountantscontrole kunnen bepalen.

Bibler werkt ook aan projecten over de manier waarop accountants het ethische klimaat van een bedrijf beoordelen. Een van die projecten kijkt naar situaties waarin de analyse van de taal van het management door een AI-tool afwijkt van de eigen indrukken van accountants. In een ander project onderzoekt ze samen met UvA-collega Ulrike Thuerheimer hoe het technologiegebruik van accountantskantoren samenhangt met de teamsamenstelling en de kwaliteit van accountantscontroles.

Accountants voorbereiden op een beroep met AI

Volgens Bibler maakt het toenemende gebruik van AI professioneel oordeel juist belangrijker. Accountants moeten de AI-gegenereerde informatie beoordelen die ze in hun werk gebruiken. Dat geldt ook voor informatie van klanten die zelf mogelijk AI inzetten. AI kan analyses en oordeelsvorming ondersteunen, maar de uitkomsten kunnen ook onjuist zijn. Accountants hebben kritisch denkvermogen en vakkennis nodig om te beoordelen of informatie betrouwbaar is en waarvoor AI hun werk zinvol kan ondersteunen. Doordat AI steeds meer routinetaken overneemt, kunnen junior accountants al vroeg in hun loopbaan als beoordelaar moeten optreden. Dat maakt deze basisvaardigheden nog belangrijker.

Dat komt ook terug in Bibler’s mastervak Auditing. Studenten komen tijdens het vak op verschillende manieren met AI in aanraking. Ze bespreken onderzoek en ethische vraagstukken, gebruiken AI-tools en beoordelen de uitkomsten daarvan. Ze moeten leren deze hulpmiddelen verantwoord te gebruiken. Tegelijk ontwikkelen ze de basisvaardigheden waarmee ze kritisch kunnen beoordelen wat de tools opleveren.

Ook andere collega’s van de UvA-sectie Accounting doen vanuit verschillende invalshoeken onderzoek naar AI. In afzonderlijke studies onderzoeken Bei Shi en  Loris Haş, samen met Sander van Triest en Brendan O’Dwyer, hoe de manier waarop AI aan medewerkers wordt gepresenteerd en in organisaties wordt aangestuurd, bepaalt hoe mensen AI gebruiken. Ana Mićković gebruikt AI op een andere manier. Zij zet AI in als methode om fraude in financiële verslaggeving en duurzaamheidscommunicatie te onderzoeken. Ook kijkt ze hoe generatieve AI kan worden gebruikt om fraude moeilijker te detecteren.

Nu AI steeds vaker wordt gebruikt in de accountancy, is de uitdaging niet alleen om effectieve tools te ontwikkelen en het gebruik ervan te stimuleren. We moeten ook begrijpen wat de invloed ervan is op oordeelsvorming, vertrouwen en verantwoording. Menselijke expertise blijft essentieel om AI-uitkomsten te beoordelen en ervoor te zorgen dat technologie bijdraagt aan betrouwbare informatie. Uiteindelijk zijn het mensen, en niet de tools, die verantwoordelijk zijn voor het eindoordeel.