Voor de beste ervaring schakelt u JavaScript in en gebruikt u een moderne browser!
Je gebruikt een niet-ondersteunde browser. Deze site kan er anders uitzien dan je verwacht.

Nieuwe economische modellen geven centrale banken meer houvast in crisistijd

Toen de inflatie na corona onverwacht snel opliep, kwamen miljoenen huishoudens in de knel. Boodschappen werden duurder, rekeningen onbetaalbaar. Terwijl burgers zochten naar manieren om rond te komen, probeerden overheden en centrale banken grip te krijgen op de inflatie.

Maar hun economische modellen bleken tekort te schieten in deze grillige werkelijkheid. De modellen waarop centrale banken hun beleid baseren, veronderstellen een rationele, stabiele en voorspelbare wereld - terwijl de realiteit, zeker in crisistijd, zelden zo overzichtelijk is.

Onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam (UvA), in samenwerking met centrale banken, ontwikkelden een alternatief. Hun zogenoemde Agent-Based Models geven dankzij een realistischere gedragsbenadering beter inzicht in hoe de economie zich ontwikkelt. Vooral in periodes van crisis en bij het voorspellen van inflatie presteren deze modellen aanzienlijk beter. En dat biedt perspectief: hoe beter centrale banken de dynamiek van zo’n crisis begrijpen, hoe gerichter en effectiever ze kunnen ingrijpen. Zo helpt dit onderzoek om samenlevingen te beschermen tegen de gevolgen van toekomstige economische schokken — van pandemieën tot huizenbubbels en geopolitieke spanningen.

Van idee naar toepassing

Agent-Based Models staan centraal in het werk van Cars Hommes, hoogleraar Economische Dynamica en zijn team bij het Center for Nonlinear Dynamics in Economics and Finance (CeNDEF). Dit onderzoekscentrum, onderdeel van de Amsterdam School of Economics van de Universiteit van Amsterdam, richt zich vanuit de gedragseconomie op complexe economische systemen. In de gedragseconomie is 'bounded rationality' een belangrijk concept: mensen gedragen zich niet volledig rationeel. Ze hebben beperkte informatie, reageren op emoties en passen hun gedrag aan op basis van het gedrag van anderen. Maar hoe modelleer je dat op een realistische manier?

In de jaren 90 ontwikkelden Hommes en de Amerikaanse econoom William Brock een theorie over heterogene verwachtingen. De theorie beschrijft hoe duizenden verschillende deelnemers (agents) aan de economie uiteenlopende aannames doen — en van strategie kunnen veranderen zodra de omstandigheden wijzigen. Op basis van deze inzichten werkte CeNDEF een van de eerste theoretische Agent-Based Models uit voor de financiële sector.

Een theoretisch model heeft pas echt waarde als het is getoetst aan menselijk gedrag in de praktijk. Daarom voerde CeNDEF tussen 1998 en 2008 een reeks labexperimenten uit. Daaruit bleek dat de gedragspatronen uit de theorie achter de Agent-Based Models daadwerkelijk zichtbaar waren bij proefpersonen. En ook buiten het lab, tijdens de financiële crisis van 2008, liet dit nieuwe type model zijn waarde zien. In vergelijking met traditionele modellen bleken Agent-Based Models beter in staat om schokken in aandelenkoersen, huizenprijzen en inflatie te verklaren.

Van lab naar beleid

Om beleidsrelevant te zijn moet een model niet alleen theoretisch kloppen, maar ook grote hoeveelheden data kunnen verwerken en het gedrag van duizenden economische actoren nauwkeurig kunnen simuleren. Dankzij de samenwerking met Oostenrijkse natuurkundige en econoom Sebastian Poledna, mogelijk gemaakt door Europese onderzoeksfinanciering, werd dat mogelijk. Samen ontwikkelden de onderzoekers een gedetailleerd model van de Oostenrijkse economie, gebaseerd op omvangrijke micro- en macrodata van huishoudens, bedrijven en banken.

Het werk van CeNDEF kreeg steeds meer momentum. Ook binnen centrale banken groeide het besef dat dit type modellen een veelbelovende nieuwe richting vormde voor economisch modelleren. In samenwerking met de Europese Centrale Bank en De Nederlandsche Bank (DNB) verkende Hommes de praktische inzetbaarheid van Agent-Based Models. Dat leidde in 2019 onder andere tot een ‘heatmap’ bij DNB — een instrument om schommelingen op de huizenmarkt beter en eerder te signaleren.

Het is lang niet mainstream geweest om met een gedragseconomische bril naar macro-economische modellen te kijken. Toch hebben wij jarenlang en vasthoudend onderzoek gedaan en een waardevol instrument toegevoegd aan de toolbox voor beleidsmakers. Dat is absoluut iets om trots op te zijn als onderzoeksgroep. Cars Hommes, directeur CeNDEF en hoogleraar Economische Dynamiek

De coronacrisis als lakmoesproef

De echte doorbraak van Agent-Based Models naar de beleidspraktijk kwam in Canada. De studie met DNB over de huizenmarkt wekte de belangstelling van de Bank of Canada. Deze interesse leidde tot een samenwerking. Cars Hommes en onderzoekers van de Canadese centrale bank ontwikkelden een nieuw model dat was toegespitst op de Canadese economie: het Canadian Behavioral Agent-Based Model (CANVAS). Het model werd daarop toegevoegd aan de officiële modellenportefeuille van de Bank of Canada en is daarmee het eerste grootschalige macro-economische Agent-Based Model dat actief wordt gebruikt door een centrale bank.

Tijdens de economische nasleep van de coronacrisis bewees CANVAS zijn waarde. Toen de inflatie onverwacht sterk opliep, maakte het model zichtbaar hoe kostenstijgingen zich ongelijk verspreidden over verschillende sectoren — een inzicht dat klassieke modellen onvoldoende konden bieden. Inmiddels maakt de Bank of Canada structureel gebruik van CANVAS: niet als vervanger van traditionele modellen, maar als onmisbare aanvulling die een rijker en realistischer beeld geeft van inflatiedynamiek.

'CANVAS gaf ons extra inzichten in de post-pandemische inflatiedynamiek. Het hielp ons om economische ontwikkelingen vanuit verschillende gedragsmechanismen te analyseren – iets dat klassieke modellen ons niet konden bieden. Yang Zhang, Senior Policy Director, Canadian Economic Analysis Department, Bank of Canada

Meer grip op een veranderlijke wereld

CANVAS verscheen in 2025 als wetenschappelijke publicatie in het Journal of Economic Dynamics and Control. Maar de grootste waarde ligt buiten de wetenschap: dankzij beter geïnformeerde centrale banken kunnen landen zich beter voorbereiden op economische schokken. Wanneer monetair beleid meer recht doet aan de complexe werkelijkheid, voelen mensen dat in hun dagelijkse leven: via stabielere prijzen, minder sectorale verstoringen en meer werkgelegenheid.

Onder meer De Nederlandsche Bank en de Bank of England zetten inmiddels concrete stappen om dit type modellen breder in te zetten. Volgens Hommes is het dan ook essentieel dat alle centrale banken in de toekomst over een volwassen Agent-Based Model beschikken. Alleen dan kunnen zij tijdig reageren op economische schokken: een noodzaak in een wereld waarin crises zich steeds sneller en onverwachter aandienen.

Meer weten?

Betrokken Impact Centre: Center for Nonlinear Dynamics in Economics and Finance (CeNDEF)

Publicaties en rapporten

Overige bronnen