Mediaberichtgeving wordt gedomineerd door grote strafzaken en zaken over het klimaat. Maar er is minder zicht op de alledaagse rechtspraak, terwijl civiele zaken het grootste deel van de rechtspraktijk uitmaken. ‘Daar zijn veel mensen zich niet bewust van’, zegt Doornbos. ‘Civiele zaken kunnen bijvoorbeeld gaan over complexe arbeidsconflicten, letselschadezaken of conflicten tussen bedrijven. Zaken over onbetaalde facturen of huurgeschillen zijn juridisch vaak niet complex, maar vanuit een menselijk oogpunt wel. Een gedaagde kan bijvoorbeeld op straat komen te staan als een woning ontruimd moet worden.’

Waarom is het belangrijk om zicht te hebben op de zittingscultuur?

‘Het is voor rechtszoekenden van belang dat ze goed in de gelegenheid worden gesteld om hun verhaal te vertellen. Het is ook belangrijk voor de acceptatie en legitimiteit van de rechtspraak dat procespartijen zich gehoord en eerlijk behandeld voelen. Rechters kunnen zo goed mogelijk hun best doen om partijen ruimte te geven om hun verhaal te doen en op elkaar te reageren. Maar voor rechters zijn er eigenlijk weinig procesregels over hoe je precies omgaat met mensen in de rechtszaal. Daar hebben ze veel vrijheid in.’

Is het een goede zaak dat rechters veel vrijheid hebben?

‘Dat is zelfs noodzakelijk, zodat rechters echt maatwerk kunnen leveren. Je ziet dat ze hun aanpak afstemmen op de aard van het geschil en de positie en opstelling van de procespartijen. Waar gaat het nou precies om? Welke belangen spelen er? Wat zijn in deze zaak de gevolgen van de toepassing van het recht? Ik zag bijvoorbeeld een rechter die de ongunstige gevolgen van het direct toepassen van het recht vermeed. Een vrouw met veel schulden dreigde uit huis gezet te worden. De rechter stelde in deze zaak voor om de ontruiming voorwaardelijk te maken, zodat de vrouw de gelegenheid kreeg om een financieel bewindvoerder te zoeken. Dat is een mooi voorbeeld van een rechter die zelf op zoek gaat naar een oplossing, binnen de grenzen van het recht. Het andere uiterste daarvan is dat rechters alleen maar partijen aanhoren, de zitting sluiten en mededelen wanneer hun beslissing volgt. Dat ben ik nagenoeg niet meer tegengekomen. Dat gezegd hebbende: ik heb voor dit onderzoek 87 zaken bijgewoond, dus ik weet niet zeker of het nooit meer gebeurt.’

Is het wel aan de rechter om zich met de sfeer in de rechtszaal bezig te houden?

‘Tot op zekere hoogte is het de taak van de rechter om een brug te slaan tussen de partijen. Het is voor een rechtszoekende vaak de eerste en enige keer dat iemand in een rechtszaal komt. Soms zijn mensen erg onder de indruk van alles. Rechters kunnen partijen rustig laten landen aan het begin van een zitting, uitleggen wat de procedure is, wie er allemaal aanwezig zijn en goed contact maken met de procespartij, dus niet alleen met de advocaat. Dat gebeurt eigenlijk altijd, is mijn ervaring.’

Zie je veel verschil tussen rechters?

‘Er zijn aanwijzingen dat de verschillen tussen rechters zijn afgenomen. De inzichten vanuit de sociale psychologie over procedurele rechtvaardigheid zijn bijvoorbeeld inmiddels behoorlijk ingedaald. Maar natuurlijk zijn er nog steeds verschillen tussen rechters. De ene rechter geeft meer ruimte aan emoties en vraagt daar expliciet naar en de ander blijft daar juist van weg. De ene rechter biedt meer ruimte om een schikking te treffen en draagt oplossingen aan, terwijl de andere rechter dat niet doet. Maar het is heel moeilijk om grip te krijgen op de verschillen, omdat de zaken verschillen. Je kunt dus niet zomaar zeggen dat een zaak bij een andere rechter een andere uitkomst zou hebben.’

Werd je tijdens je onderzoek nog verrast door iets?

‘Ik heb vaak teruggedacht aan het verwijt dat rechters wordt gemaakt dat ze in een ivoren toren zitten en ver van mensen afstaan. Maar rechters zien in hun zaken de problematiek van een stad voorbijtrekken. Ik denk dat rechters bijvoorbeeld beter op de hoogte zijn van de problemen op de woningmarkt dan de gemiddelde burger. Ik vind het ook interessant dat er veel aandacht is voor maatschappelijk effectieve rechtspraak. Het idee daarvan is dat procedures mensgericht en laagdrempelig zijn en dat het recht actief bijdraagt aan duurzame oplossingen voor de problemen van burgers. Er zijn allerlei pilots opgezet om de rechtspraak te verbeteren, zoals een pilot met een wijkrechter om het recht laagdrempeliger te maken. Dat zijn mooie initiatieven, maar onbedoeld kan de indruk ontstaan dat alleen in die pilots maatschappelijk effectieve rechtspraak plaatsvindt. Dat is niet het geval: ook in de reguliere rechtspraak is daar veel aandacht voor.’