Wat is Open Science?

‘De kortste manier om het principe van Open Science uit te leggen is: alle ramen en deuren van de wetenschap openzetten,’ vertelt Verbeek. ‘Dat betekent uit de ivoren toren, laten zien wat we doen en wetenschap bedrijven midden in de maatschappij.’ Open Science betekent dat onderzoekers hun publicaties delen, data en andere onderzoeksgegevens toegankelijk maken én samenwerken met burgers. ‘Wetenschap is altijd een maatschappelijke activiteit die betaald wordt door de samenleving. Dus het is logisch dat burgers mogen zien wat we doen en waarom.’

Open access is pas het begin

Veel mensen kennen Open Science vooral door open access: wetenschappelijke artikelen die voor iedereen gratis te lezen zijn. De UvA doet het goed op dat gebied. ‘We zitten op 93 procent open access en in principe is het nu de standaard,’ stelt Verbeek. Toch werkt het systeem nog niet perfect. Uitgevers verdienen nog steeds veel geld aan open access, en wetenschappers moeten soms betalen om hun werk toegankelijk te maken. ‘Het gekke is dat we dan onze eigen kennis moeten terugkopen. Alle arbeid zit bij de onderzoeker, maar de uitgever verdient eraan.’ Verbeek hoopt dat diamond open access een grotere rol gaat spelen: tijdschriften die gratis zijn voor lezers én voor onderzoekers om in te publiceren.

Maatschappelijke waarde

Verbeek: ‘Het gesprek over de waarde van wetenschap is breder geworden. Het gaat niet alleen over economische waarde, maar ook over wat de maatschappij eraan heeft. De waarde van wetenschap kan ook cultureel, democratisch of maatschappelijk zijn. En van universiteiten wordt verwacht dat we dat uitleggen.’

‘Open Science helpt daarbij. Want doordat we zoveel mogelijk toegang geven tot het wetenschappelijke proces, kunnen we die waarde duidelijker maken. Zeker in tijden van polarisatie, waar de wetenschap ook onderdeel van wordt, kan dat heel nuttig zijn. Open Science betekent wat mij betreft namelijk ook dat we in gesprek gaan met critici. Zo kan het op de lange termijn bijdragen aan het vertrouwen in de wetenschap.’

Kwaliteit en impact van onderzoek vergroten

Verbeek: ‘Data toegankelijk maken betekent ook dat wetenschappelijk onderzoek controleerbaar wordt. Dat verhoogt de kwaliteit van het onderzoek en bevordert daarnaast de wetenschappelijke integriteit.’

En dat is niet het enige voordeel van het openbaar maken van data. Het openbaar maken van onderzoek zorgt ervoor dat er meer kennis de wereld in gaat. Verbeek: ‘Zo vindt wetenschap niet alleen maar onder wetenschappers en op afgesloten conferenties plaats, maar midden in de samenleving. Voordeel voor wetenschappers: je werk wordt makkelijker gevonden én opgepikt door collega’s, media en burgers. Zo maak je meer maatschappelijke impact met je onderzoek.’

Zo open als kan en zo gesloten als nodig

Maar natuurlijk kan niet alle onderzoeksdata zomaar met iedereen gedeeld worden. Tegen collega's die nog huiverig zijn om hun werk openbaar te maken zegt Verbeek: ‘Het motto van de UvA is: zo open als kan, en zo gesloten als nodig. Op het moment dat het openbaar maken van je onderzoeksdata ook maar iets of iemand schaadt, doen we het niet.’ 

Cultuuromslag

Open Science vraagt ook om een andere manier van het meten van impact. Want nog steeds worden wetenschappers tijdens hun carrière vooral beoordeeld op het aantal publicaties en citaties. Verbeek: ‘De impact op de samenleving telt nauwelijks mee. Terwijl Open Science juist stimuleert dat je je als wetenschapper niet alleen richt op publicaties en citaties, maar ook serieuze aandacht besteedt aan je impact op de samenleving.’

En dus is een andere blik op de wetenschappelijke loopbaan nodig. 'Die cultuuromslag is gelukkig in volle gang. We hebben binnen Erkennen & Waarderen de Loopbaanradar ontwikkeld, waarmee je als onderzoeker je eigen impact kunt meten op onderwijs, onderzoek en organisatie. En we werken aan het erkennen en waarderen van andere vormen van output dan wetenschappelijke artikelen, zoals onderzoeksdata, onderzoekssoftware, scripts en reviews. Dat is belangrijk, want het openbaar toegankelijk maken van je data en publicaties vraagt veel van je tijd. Ook daar moeten dus loopbaanperspectieven aan gekoppeld worden.’

Transparant onderwijs en citizen science

Naast onderzoek gaat Open Science ook over onderwijs. ‘Open lesmateriaal is er een belangrijk onderdeel van. De maatschappij betaalt ons om college te geven, dan mag je misschien ook wel verwachten dat we lesmateriaal zo breed mogelijk toegankelijk maken voor de samenleving.’ 

En ook de samenleving doet mee. Bijvoorbeeld door middel van citizen science, volgens Verbeek één van de leukste onderdelen van Open Science. ‘Het is de ultieme verbinding met de samenleving: dat mensen zelf mee kunnen doen aan wetenschappelijk onderzoek. En vaak hebben burgers ook nog eens kennis die wetenschappers niet hebben. Het aanboren van die kennis is dan heel waardevol.’

Voorbeelden van citizen science zijn er aan de UvA al genoeg. ‘Van vogels tellen in je tuin tot mensen thuis onderzoekjes laten uitvoeren om te kijken hoeveel microplastics er achterblijven bij een wasbeurt.’ De UvA wil dit verder uitbreiden en richtte daarom met andere Amsterdamse kennisinstellingen de Citizen Science Hub op. Hier wordt de komende vier jaar ingezet op het verankeren van citizen science in onderwijs, beleid en stedelijke ontwikkeling.  

Open Science aan de UvA 

Voor het delen van publicaties, data en onderzoeksoutput is ook een digitale infrastructuur nodig. Verbeek: 'Dan willen we daar natuurlijk ook zeggenschap over hebben, en niet gedicteerd worden door grote uitgeverijen die geld proberen te verdienen. Voor die digitale soevereiniteit heeft de UvA zich vanaf het begin sterk ingezet.’ Kortgeleden heeft de UvA daarom de Barcelona Declaration on Open Research Information ondertekend. Verbeek: ‘Daarmee gaan we ons tot het uiterste inspannen om onafhankelijk te worden van grote technologiebedrijven voor onze infrastructuur.’

Als onderzoeker zelf beginnen met Open Science? Volgens Verbeek is de drempel vaak lager dan gedacht. ‘De Bibliotheek is de thuisbasis van Open Science aan de UvA. Verder is mijn tip aan onderzoekers: begin gewoon klein. Maak gebruik van de infrastructuur die er is. Zorg dat je data, je onderwijsmaterialen en je publicaties allemaal op een open manier worden gepubliceerd. En laat je er ook bij ondersteunen als je dat zou willen.’