In een zero person department voeren AI-systemen niet simpelweg specifieke taken uit. AI agents nemen er alle taken op zich. Van de besluitvorming over de gang van zaken tot de samenwerking met menselijke collega's en de communicatie met andere teams.

In het ZODIAC-project bundelen experts van drie faculteiten van de Universiteit van Amsterdam (UvA) de kennis om te onderzoeken wat er in een organisatie verandert als een afdeling volledig met AI agents wordt geautomatiseerd. Op basis van een levensechte simulatie duiken twee onderzoekers in de vraag wat een zero person department precies betekent in de praktijk. Op de korte en de lange termijn.

Waarom is onderzoek naar zero person departments zo urgent?

Tom van Engers, hoogleraar Juridisch Kennismanagement aan de Amsterdam Law School van de UvA, en verbonden aan het Informatics Institute: 'We leven in een wereld waarin grote technologiebedrijven in belangrijke mate bepalen hoe onze AI-toepassingen eruitzien. Er zijn hoge verwachtingen over de voordelen voor organisaties, en veel bedrijven werken al met AI-toepassingen. Meestal beperkt de AI-inzet zich tot ondersteuning van individuele medewerkers, bijvoorbeeld met chatbots zoals ChatGPT. Met agentic AI is het mogelijk om complexe taken geheel autonoom te laten uitvoeren. Het is belangrijk om de impact daarvan te snappen. Welke risico’s ontstaan er? Hoe ga je daarmee om? We willen uiteraard graag profiteren van het potentieel van AI, maar niet worden verrast door onvoorziene risico's. Je wilt als organisatie immers grip houden op de werkwijze en resultaten van autonome AI.'

Corine Boon, hoogleraar HRM & People Analytics aan de Amsterdam Business School van de UvA, en directeur van het Amsterdam People Analytics Centre: 'Veel organisaties voelen de druk om steeds meer met AI te werken. Maar de interacties tussen een AI-gedreven afdeling en de mensen in de organisatie roepen complexe vragen op. Hoe communiceren mensen met een zero person department? Hoe verloopt de samenwerking met AI agents? Wat betekent zo'n samenwerking voor de skills, de competenties en het welzijn van medewerkers? Wat zijn de gevolgen voor de accountability en prestaties van de organisatie?'

Wat is er nu bekend over de kansen en risico's van een zero person department?

Boon: 'Het ZODIAC-project bouwt voort op onderzoeken waarin we al veel issues hebben verkend. We weten bijvoorbeeld al dat de human in the loop heel belangrijk is voor het succes van zero person departments.

Een van de belangrijke thema's daarbij is dat je als mens andere vaardigheden nodig hebt om samen te werken met AI. Een AI agent kan repetitieve taken overnemen, wat efficiency, productiviteit en werkplezier kan vergroten. Mensen gaan dan minder zelf taken uitvoeren, en meer toezicht houden op AI. Maar we weten nog niet op welke manier medewerkers daarvoor de juiste vaardigheden ontwikkelen. En weten zelfs nog minder over de gevolgen van zo'n veranderde skillset voor de werkbeleving. Een ander risico is dat er vooral complexe en intense taken op het bord van mensen terechtkomen. De langetermijneffecten voor het welzijn van medewerkers zijn onduidelijk. Kan je 40 uur per week alert en op de toppen van je kunnen functioneren, zonder uitgeput te raken?

Een ander aspect van de ontwikkeling van zero person departments is dat de samenwerking in een organisatie erdoor verandert. Als AI jouw saaie werkzaamheden op zich neemt, dan word je werk misschien betekenisvoller. Maar een groot deel van het dagelijkse werk in een organisatie is teamwork. Hoe ervaar je de sociale component van werken als je vooral interacteert met AI agents?'

Van Engers: 'Voor routinematige taken waarop chatbots uitvoerig zijn getraind, zoals het samenvatten van teksten, laat de praktijk al goede resultaten zien. De risico's daarvan zijn waarschijnlijk overzichtelijk. De vraag is wat er gebeurt naarmate toepassingen complexer worden, zoals bij een zero person department.

Een ander aandachtspunt heeft te maken met de verantwoordelijkheden binnen een organisatie. Hoe rapporteren agents over wat ze doen, zodat een zero person department auditeerbaar is? Hoe houd je grip op de betrouwbaarheid van AI-output, zoals adviezen? Hoe houd je risico's beheersbaar? Hoe voorkom je onwenselijke situaties? Hoe regel je dat je tijdig ingrijpt als er iets dreigt mis te gaan? Hoe zorg je dat je voldoet aan alle wettelijke vereisten? Europese wetgeving zoals de Algemene verordening gegevensbescherming, de AI-verordening en de Data Governance Act maken compliance een continu aandachtspunt.'

Waarom is een interdisciplinair onderzoek zoals het ZODIAC-project zo belangrijk?

Van Engers: 'Interdisciplinair onderzoek is onmisbaar om de implicaties van AI te doorgronden. De technische en menselijke kanten van AI zijn nu eenmaal onlosmakelijk met elkaar verweven. Agentic AI heeft ook economische en maatschappelijke impacts. Je wilt vanuit verschillende perspectieven naar AI kijken - anders zie je de onderlinge samenhang tussen de technologische ontwikkelingen en de maatschappelijke vraagstukken niet.'

Boon: 'De actuele discussie over entry level jobs is veelzeggend. Gaan instapfuncties door AI verdwijnen? Hoe kunnen medewerkers dan de ervaring opdoen om door te groeien? De oplossing van deze puzzel vraagt om een nauwe samenwerking tussen uiteenlopende wetenschappelijke disciplines. Denk aan informatica, HR, finance en rechten.

Naast de combinatie van disciplines maakt ook de koppeling tussen theorie en praktijk het verschil. Bij het Amsterdam People Analytics Centre werken we al veel samen met publieke en private organisaties. We toetsen dan de vraagstukken waarmee we ons bezighouden direct aan de praktijk. Voor het ZODIAC-project doen we samen met KPMG en het shared servicecentrum van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties een testcase. De simulatie maakt het mogelijk om in een levensechte setting een zero person department én de mensen eromheen te volgen.'

Hoe helpt het ZODIAC-project organisaties straks om zero person departments verantwoord en mensgericht in te zetten?

Boon: 'De onderzoeksresultaten geven organisaties inzichten in de voorwaarden waaronder AI-gedreven teams goed werken. We geven concrete aanbevelingen en praktische richtlijnen om alles zorgvuldig te regelen. Denk aan de vereiste vaardigheden en verantwoordelijkheden voor verschillende functietypen. Zo kom je tot de juiste kaders om werkzaamheden te organiseren. Met oog voor de efficiëntie van de organisatie én het welzijn van medewerkers.'

Waarom is het UvA-onderzoek naar zero person departments zo waardevol voor de praktijk?

Boon: 'Het ZODIAC-project is vernieuwend en grensverleggend. Vanuit het HR-perspectief is het bijvoorbeeld bijzonder dat we een simulatie gebruiken om diverse dynamieken te onderzoeken. We volgen de testsituatie realtime, waardoor we verschillende effecten gedetailleerd in beeld brengen. Door de samenwerking tussen drie faculteiten en twee praktijkpartners zijn we in staat om de vraagstukken die nu urgent zijn voor organisaties goed uit te diepen. Zo komen we tot een completere set met aanbevelingen, die organisaties daadwerkelijk verder helpen.'

Van Engers: 'We verkennen echt de volgende fase van AI. Medewerkers raken steeds meer gewend aan chatbots. Maar er is nog nauwelijks onderzocht wat een complexere inzet van AI voor een organisatie betekent. Het onderzoek schetst beelden voor de nabije toekomst. Waar zijn zero person departments een goed idee, en waar juist niet? Welke waarborgen zijn nodig? Welke grenzen willen we stellen? Met de onderzoeksuitkomsten geef je als organisatie straks actief sturing aan de richting die je wilt inslaan.'

Meer weten?

Lees: UvA-project ZODIAC ontvangt KHMW Stimulus (18 maart, 2026)

Betrokken Impact Centre: Amsterdam People Analytics Centre