Hillary zet een halve meter aan dossiers op tafel. Het is slechts een deel van de aanpassingen van het nieuwe Europese pact. Ze ploegt ze allemaal door voor haar huidige onderzoek. ‘Ik ben met recht een echte nerd’, zegt ze opgewekt. Het pact is al 10 jaar lang in de maak en Hillary achterhaalt de drijfveren van lidstaten in de onderhandelingen. ‘Tussen alle formele vereisten door bepalen lidstaten hun standpunten. Vanuit juridisch oogpunt is het belangrijk dat we begrijpen hoe er invloed wordt uitgeoefend in dat hele proces. Het is hyper-specialistisch wat daar gebeurt en ik probeer dat transparanter te maken.’

Wat verandert er op 12 juni?

‘In detail: veel te veel om op te noemen. In grote lijnen: het hele asielsysteem. Het hele systeem, zoals we dat nu kennen, wordt aangepast. Maar je moet niet denken dat er een soort donkere wolk vanuit Brussel op de lidstaten neerdaalt. Nederland heeft zelf natuurlijk ook meeonderhandeld. Veel dingen zijn ook nog niet helemaal uitgekristalliseerd. In het pact staat bijvoorbeeld de verplichting om juridische counseling te geven aan iemand die asiel aanvraagt. Dan is het de vraag hoe die begeleiding eruitziet en door wie die geboden kan worden: is dat een advocaat of iemand van de overheid en moet dat op individueel niveau gebeuren of kan dat een algemene sessie zijn? Het zijn allemaal dingen die we nu nog niet weten en waar rechters zich over uit zullen spreken. Want een ding is zeker: er zullen veel rechtszaken gevoerd worden.’

Gaat de positie van asielzoekers erop vooruit of achteruit?

‘Als je me dwingt om te kiezen, zeg ik achteruit. Er komen naar verhouding meer mensen in detentie en dat is vanuit de mensenrechten gezien problematisch. De termijnen om te beslissen over asielaanvragen worden bovendien korter. Het wordt daarmee voor overheden moeilijker om gedegen onderzoek te doen, waardoor de kans dat iemand wordt afgewezen groter wordt. Er komt ook een apart instrument om te bepalen wanneer je kunt spreken van een “asielcrisis”. Het feit dat er een definitie komt is vooruitgang. Voorheen kon je zeggen “we hebben een asielcrisis en daarom gaan we nu van bepaalde rechten en termijnen afwijken”. Dat kan niet meer zomaar. Het risico is dat de lidstaten de crisisdefinitie gaan gebruiken om af te wijken van belangrijke waarborgen. Dan kun je iemand bijvoorbeeld langer in detentie houden en termijnen verlengen. Ik hou mijn hart vast, maar we moeten afwachten of dat ook echt zal gebeuren.’

Wat betekent het nationale beleid voor asielzoekers?

‘De nieuwe coalitie gaat een migratiebeleid voeren waar de vingerafdrukken van voormalig minister van Asiel en Migratie Marjolein Faber aan kleven. Mijn advies is om de voorstellen die onder Faber zijn ingediend aan de kant te schuiven. Dat beleid is vooral symboolpolitiek en legt veel druk op uitvoeringsdiensten in een periode waarin ze het hele Europese pact moeten toepassen en al met enorme achterstanden zitten. Maar los van de timing zijn er ook veel inhoudelijke zwaktes. Zo wordt voorgesteld om de status onbepaalde tijd voor asielzoekers af te schaffen. Het idee is om elke 3 jaar te beoordelen of er iets is veranderd in een zaak. De situatie in het land van herkomst kan gewijzigd zijn, waardoor een asielzoeker alsnog kan terugkeren. Dan kun je dus zeggen: je krijgt geen nieuwe asielvergunning en je moet terug naar Syrië. Ik vraag me af of dit in veel zaken een verschil gaat maken. Het zorgt in ieder geval voor veel meer werk voor de IND en de rechtbanken die beroepsprocedures moeten oppakken. Het lijkt me daarnaast ook niet bevorderlijk voor de integratie als iemand weet dat hun asielverzoek om de 3 jaar beoordeeld wordt. Ik vraag me dan af wat je mensen eigenlijk aandoet.’

Gaan het de verkeerde kant op met de asielregels?

‘Het gaat de goede kant op als de bescherming van individuele rechten wordt gewaarborgd en het gehele beleid systematisch op orde is. Een goede balans zoeken tussen die twee is de goede weg. Maar het beleid van het nieuwe kabinet is slecht voor individuele asielzoekers en vluchtelingen én voegt niet veel toe aan de ordening. Dan gaan we er dus op beide gebieden op achteruit. In het geval van het EU-pact vind ik het nog te vroeg om daar iets over te zeggen. Ik vrees dat het de kant op gaat van orde en systematiek, maar dat dit ten koste gaat van individuele rechten.’

Wat kun je als wetenschapper bijdragen?

‘Mijn rol als wetenschapper is het onderzoeken van de waarheid. Maar we weten allemaal dat die best moeilijk te grijpen valt. In het recht categoriseren we veel en dat beïnvloedt het dagelijks leven, terwijl we die categorieën ook maar met z’n allen hebben bedacht. In het asielrecht zien we de gevolgen daarvan heel duidelijk: die persoon krijgt bescherming, en deze niet. Daarmee bepalen we mensenlevens. Als wetenschappers hebben we daarbij een belangrijke rol als tegenmacht, zodat we het recht niet alleen overlaten aan politici en beleidsmakers.’