Illegale interventies in Zuid-Amerika

‘Volstrekt onrechtmatig’, zo omschrijft Göran Sluiter, hoogleraar Internationaal strafrecht, de ontvoering van de Venezolaanse president door de Verenigde Staten in de Volkskrant.

Met de ontvoering van Maduro en zijn echtgenoot Cilia Flores zette Amerika een traditie voort van omstreden ingrepen in Zuid-Amerika. Veel deskundigen zien daarin een patroon van illegale interventies. Alhoewel eerdere interventies in landen als Guatemala, Panama en Haïti juridisch niet identiek zijn, zien ze wel een terugkerend patroon. Politieke en veiligheidsargumenten worden daarbij structureel boven het internationaal recht geplaatst.

Schending van het VN-geweldsverbod

Het VN-geweldsverbod houdt in dat landen elkaar niet met militair geweld mogen aanvallen, behalve in zeer uitzonderlijke situaties. De Amerikaanse operatie negeerde dit verbod toen de VS speciale eenheden inzetten die met geweld Maduro en zijn vrouw gevangennamen. Daarbij kunnen de VS geen aanspraak maken op de twee uitzonderingen op het geweldsverbod. Er was geen sprake van zelfverdediging en ook niet van een door de VN-Veiligheidsraad geautoriseerde actie.

De VS maakten hiermee inbreuk op de territoriale integriteit van Venezuela en de soevereiniteit van het land, en schonden internationaal erkende mensenrechten, zegt hoogleraar Sluiter in De Morgen.

Misdrijf van agressie

In het internationaal strafrecht geldt agressie als een van de zwaarste misdrijven die een staat kan plegen. De acties van de VS zijn volgens Marieke de Hoon, hoofddocent Internationaal strafrecht, ‘een misdrijf van agressie’. Ook al erkennen de Amerikanen Maduro niet als staatshoofd, toch mogen ze hem volgens De Hoon niet afzetten.

‘Juridisch gezien is deze actie op geen enkele manier te rechtvaardigen. We hebben in 1945 de VN opgericht omdat we wilden stoppen dat landen elkaar zomaar binnenvielen. Via dit orgaan kán de Veiligheidsraad een besluit nemen om een land aan te vallen, maar als andere landen dat niet steunen, mag het niet. Zo werkt de internationale rechtsorde. Alleen Trump trekt zich daar niks van aan,’ zegt De Hoon in Het Parool.

Krijgsgevangene?

Een veelgehoorde vraag is of de VS Maduro als krijgsgevangene mogen aanmerken. Marten Zwanenburg, hoogleraar Militair recht en verbonden aan de Nederlandse Defensieacademie, reageert in de Volkskrant. ‘Een gevolg van de Amerikaanse aanval is dat er een gewapend conflict is tussen de VS en Venezuela, waardoor het oorlogsrecht van toepassing is’.

Onder het oorlogsrecht mogen opperbevelhebbers van de strijdkrachten in principe gevangen worden genomen. Maar dat rechtvaardigt de ontvoering geenszins, meent Zwanenburg. ‘Omdat de Amerikaanse aanval zelf onrechtmatig is, is het feit dat hij is opgepakt nog steeds in strijd met het internationaal recht.’

Uitholling van het internationaal recht

Volgens universiteitshoogleraar André Nollkaemper houden de VS zich steeds minder aan het internationaal recht. Europa mag zich niet onderwerpen aan deze nieuwe wereldorde, schrijft hij in een uitgebreid opiniestuk in NRC.

‘Europa staat voor een ongemakkelijke keuze. Het verlangen naar een goede relatie met de VS kan Europese landen verleiden tot meebewegen - naar een wereld van invloedssferen, waarin internationaal recht minder houvast biedt, maar waar we wel kunnen rekenen op gunsten van de VS. Maar dat zou een uiterst risicovolle en onverantwoordelijke strategie zijn. Waar grootmachten zich invloedssferen kunnen toe-eigenen, en daarbij internationaal recht negeren, kan Europa zich dat niet veroorloven. En wie de National Security Strategie goed leest, weet dat Europa niet kan rekenen op de gunsten van president Trump.’

Volgens Nollkaemper staat daarmee niet alleen Venezuela centraal, maar staat ook de toekomst van het internationaal recht op het spel.